نگاه به بازار جهاني براي توسعة صنعت آلومينيوم كشور الزامي است اشاره: صنعت
توليد آلومينيوم با توجه به نياز روزافزون به اين فلز در صنايع مختلف كشور، در سالهاي
اخير به ويژه در دوران سازندگي، مدنظر مسؤولان اقتصادي قرار گرفت. نياز آلومينيوم
در بازار داخلي در سالهاي نهچندان دور به نيمميليون تن ميرسد و از آنجا كه
ارزش افزوده توليد اين فلز به لحاظ انرژيبر بودن آن زياد است، توسعة صنايع
آلومينيوم، جايگاه ويژهاي در اقتصاد و صنعت به خود اختصاص داده است. در
توليد آلومينيوم، سه ماده مهم اصلي «پودر آلومينا»، «كك نفتي» و «قير صنعتي» بايد
تأمين گردد كه هماكنون از خارج كشور وارد ميشود. اما طرحهايي در دست اجرا ميباشد
كه بخش عمدهاي از اين مواد در داخل توليد شود. اين
گزارش كه نگاهي ويژه به صنعت آلومينيوم دارد، از مقاله «مسايل و مشكلات توسعة
صنايع آلومينيوم ايران» كه در همايش «صاحبنظران و دستاندركاران بخش معدن» ارايه
شد، اقتباس شده است. اين مقاله از سوي مهندس غلامرضا حيدري، مهندس حسين صمدي و
شركت مهندسي ايتوك ايران تهيه شده است كه با هم آن را ميخوانيم. موقعيت صنعت آلومينيوم در جهان و ايران صنعت آلومينيومسازي
در جهان، در حدود يكصد و ده سال پيش با ابداع روش تجاري توليد آلومينيوم در آمريكا
و فرانسه پا به عرصة جهان صنعت و فناوري گذاشت و در مدت كوتاهي پيشرفت چشمگيري
داشت، به گونهاي كه امروز آلومينيوم دومين فلز پرمصرف دنيا بهشمار ميرود. استفاده از فلز
آلومينيوم در صنايع ايران كمتر از نيم قرن سابقه دارد. نخستين واحد توليد ظروف آلومينيومي
در سال 1330 در ايران احداث شد. در سال 1351 با راهاندازي اولين واحد ذوب
آلومينيوم در اراك با ظرفيت اسمي 45 هزار تن، صنعت آلومينيوم در ايران وارد عرصة
جديد فعاليت خود شد. با توجه به سابقة
صنعت آلومينيوم در جهان كه حدود يك قرن ميباشد كه در مقابل تاريخ زندگي بشر زمان
بسيار كوتاهي است، ميتوان گفت كه صنعت آلومينيوم يا فلز آن در جامعة بشري
ناشناخته بوده و هنوز تمام قابليتهاي آن آشكار نشده است. مصرف بالاي انرژي
الكتريكي در توليد آلومينيوم، موجب شده است كه توليدكنندگان آلومينيوم به دنبال
توسعة فناوريهاي پيشرفته، كمانرژيبر و احداث يا انتقال كارخانههاي آلومينيوم
به مناطق برخوردار از انرژي ارزان باشند. استفاده از فلز
آلومينيوم در صنايع ايران به سالهاي 33-1330 برميگردد. در اين سالها، اولين
واحد توليد ظروف آلومينيوم در كشور برپا شد. خواص متنوع و گاه منحصر بهفرد فلز
آلومينيوم سبب شده كه همگام با ساير كشورهاي جهان، موارد مصرف آن در ايران نيز
متنوع و متعدد گردد و واحدهاي توليدي مختلف كه آلومينيوم را به عنوان مادة اوليه
بهكار ميبرند، در كشور احداث گردند. برنامههاي رشد و
توسعة صنعت آلومينيوم در كشور همچنان پيگيري ميشود، ولي در اين مسير، موانع و
مشكلاتي نيز وجود دارد كه براي رفع آنها، انجام مطالعات گسترده از سوي مسؤولان و
دستاندركاران ضروري است. از آنجا كه توليد
آلومينيوم و انرژي آنچنان به هم وابسته هستند كه هر گاه بحث از توليد آلومينيوم در
ميان باشد، فوري مصرف بالاي انرژي آن مطرح ميشود. امروزه كشورهاي نفتخيز
جهان به ويژه در حوزة خليج فارس به دليل در اختيار داشتن ذخاير عظيم انرژي «نفت و
گاز طبيعي» به عنوان جايگزين مناسبي براي سرمايهگذاري در صنايع آلومينيوم مطرح ميباشند.
با احداث واحدهاي احياء آلومينيوم در بحرين، دبي، عربستان و قطر در دو دهه اخير و
طرحهاي ايجاد و گسترش اين صنعت در كشورهاي منطقه، در آيندة نهچندان دور، حوزة
خليج فارس به يكي از قطبهاي اصلي صنعت آلومينيوم جهان تبديل ميشود. در سالهاي اخير،
توجه به مسايل و مشكلات رشد و توسعة صنايع آلومينيوم ايران از طرف مسؤولان و
مديران كشور در دستور كار قرار گرفت. طرح بهرهبرداري از ذخاير بوكسيت و احداث
كارخانة آلومينيوم در جاجرم، طرح عظيم كارخانة آلومينيوم المهدي و پروژههاي در
دست اجراي استفاده از ذخاير بوكسيت گينه و احداث كارخانه آلومينا در اين كشور،
گوياي اين مطلب است. با توجه به وفور
ذخاير گاز طبيعي در جنوب ايران، بايد توجه ويژهاي به استفاده از آن براي توليد
نيروي برق موردنياز براي گسترش صنايع ذوب آلومينيوم در اين منطقه معطوف گردد. كارشناسان با اشاره
به اهميت آلومينيوم به عنوان يك فلز راهبردي در بازسازي پايههاي اقتصادي و صنعتي
كشور، تلاش دارند كه پس از تجزيه و تحليل همهجانبه وضعيت گذشته و حال صنعت
آلومينيوم و مواد اوليه اصلي آن يعني آلومينا و بوكسيت، به يك جمعبندي منطقي از
دورنماي آيندة اين صنعت در ايران و جهان برسند. شركت سهامي
آلومينيوم ايران (ايرالكو) در حال حاضر تنها واحد توليدكنندة شمش آلومينيوم در
ايران است. ظرفيت اسمي آن در هنگام طراحي 45 هزار تن در سال بوده است. روش توليد
آلومينيوم در اين كارخانه به طريقة الكتروليز مذاب هال و هرولت است كه بر اساس سيستم رينولدز طراحي شده است. محصول
توليدي كارخانة آلومينيومسازي اراك شامل بيلت 6063، شمش هزار پوندي EC ،
شمش هزار پوندي به شكل SOW و T-BAR ،
اسلب و آلياژهاي مورد استفاده در ريختهگري است. توليد
آلومينيوم اوليه (احياء) كارخانة ايرالكو از 10 هزار تن در سال 1359 به 25 هزار تن
در سال 68 رسيد. با اجراي طرح توسعه، توليد اين كارخانه در سالهاي اخير به بيش از
يكصد هزار تن در سال افزايش يافته است. واردات، مصرف و پيشبيني تقاضا
به
منظور بيان واقعيت تقاضا براي آلومينيوم و ارزش سرمايهگذاري در اين رشته كه ارزش
افزودة قابل توجهي دارد، بررسي ميزان واردات و مصرف آلومينيوم در كشور و تخمين
تقاضاي آينده آن ضروري است. مهمترين
انواع كالاهاي آلومينيوم وارداتي، شامل آلومينيوم خام، ورق، فويل، سيم و كابل برق
فشار قوي است. علاوه بر اين، مقادير قابل توجهي ظروف و مخازن آلومينيوم، لوازم
بهداشتي و ساير محصولات آلومينيومي در سالهاي مختلف، وارد ايران شده است. البته
برخي مصنوعات آلومينيومي وارداتي در صنايع نظامي و دفاعي كشور مصرف شدهاند و نيز
در توليد بسياري از كالاهاي وارداتي مانند يخچال، كولر، موتورهاي مختلف و...
مقادير زيادي آلومينيوم مصرف شده است. در آمار واردات
آلومينيوم و مصنوعات آن در سالهاي مختلف، نوسانهاي بسيار شديدي ديده ميشود كه
با گشايشها و تنگناهاي ارزي كشور قابل ارزيابي است. كانونهاي اصلي
مصرف آلومينيوم در كشور در بخشهاي ساختمان و سازه، حمل و نقل، انتقال الكتريسيته،
بستهبندي، لوازم و تجهيزات خانگي، ماشينآلات و تجهيزات متفرقه ميباشند. با فرض آن كه 10
درصد مصرف آلومينيوم كشور از طريق استفاده از قراضه آلومينيوم (آلومينيوم ثانويه)
تأمين شود، تقاضا براي آلومينيوم اوليه در سال 1380 به حدود 300 هزار تن رسيد و در
سال 1385 به حدود 400 هزار تن خواهد رسيد. اين پيشبيني بر
اساس آمار مصرف در سالهاي قبل و با ديد خوشبينانه در مصرف آلومينيوم با توجه به
پروژههاي عظيم بازسازي كشور انجام شده است. بنابراين ارقام مذكور، برآورد دست
بالا براي تقاضاي شمش آلومينيوم در بخشهاي مختلف اقتصادي – صنعتي محسوب ميشود. برنامهريزي توسعه و مشكلات
برنامهريزي توسعه صنعت آلومينيوم كشور
در دو بخش، افزايش ظرفيت تنها واحد موجود توليد آلومينيوم و نيز احداث واحدهاي
جديد، دستهبندي ميشود. براي توسعة ظرفيت كارخانة آلومينيومسازي اراك تا 200
هزار تن در سال، فعاليتهايي انجام شده است. براي احداث كارخانة
آلومينيوم المهدي با ظرفيت سالانه 220 هزار تن در بندرعباس در سال 69 توافقنامهاي
بين شركت سهامي آلومينيوم ايران و شركت بينالمللي همكاري و توسعه (IDC) به امضا رسيد و عمليات اجرايي آن به سرعت پيش رفت، به گونهاي كه
مرحلة نخست اين پروژه با ظرفيت بهرهبرداري سالانه 110 هزار تن راهاندازي شده
است. از سوي ديگر طرح كارخانة توليد
آلومينيوم در منطقة آزاد قشم نيز كه از طرحهاي توسعة صنعت آلومينيوم كشور است،
قابل توجه ميباشد كه عمليات اجرايي آن شروع شده است. اين طرحها ظرفيت
توليد آلومينيوم ايران را به حدود نيم ميليون تن در سال ميرساند. با تحقق يافتن
اين برنامهها، به نظر ميرسد كه نياز صنايع داخلي به آلومينيوم اوليه در سالهاي
آتي با اتكا به منابع داخلي تأمين ميشود و حتي ميتوان براي راه يافتن به
بازارهاي منطقهاي و جهاني برنامهريزي كرد. در عين حال مشكلات و مسايلي نيز در
مسير توسعة صنايع آلومينيوم كشور وجود دارد كه اهم آنها مربوط به مواد اوليه،
رقابت در بازار جهاني و منطقهاي، انرژي و محيط زيست است كه به تشريح آنها ميپردازيم. مواد اوليه
از ميان شانزده قلم
مواد خام مصرفي توليد آلومينيوم اوليه، سه مادة مهم و اصلي را پودر آلومينا، كك
نفتي و قير صنعتي H.S.P تشكيل ميدهد كه هر سه از خارج تأمين ميشود. در سالهاي گذشته،
تلاشهاي گستردهاي براي احداث واحد توليد آلومينا در داخل صورت گرفته است.
جديدترين اين تلاشها، طرح احداث واحد 280 هزار تني توليد آلومينا از سنگ بوكسيت
معدن جاجرم است كه مراحل طراحي و نصب آن به موازات عمليات استخراج معدن در جريان
است. علاوه بر آن، طرح
احداث كارخانة آلومينا با ظرفيت سالانه 200 هزار تن پودر آلومينا از ذخاير نفلين
در آذرشهر استان آذربايجان شرقي و طرح مطالعاتي توليد آلومينا از ذخاير بوكسيت
كشور گينه (در آفريقا) نيز از طرحهاي تأمين نياز صنايع آلومينيوم كشور به پودر
آلومينا محسوب ميشود. با توجه به نسبت
استفاده از پودر آلومينا در توليد هر تن آلومينيوم، نياز كشور به پودر آلومينا
براي توليد سالانه نيم ميليون تن آلومينيوم در سالهاي آتي، به مرز يك ميليون تن
در سال خواهد رسيد. با توجه به كمبود
ذخاير معدني بوكسيت در ايران كه اصليترين سنگ معدني براي توليد آلومينا است و
مشكلات فناوري توليد پودر آلومينا از سنگ نفلين، به نظر ميرسد تأمين پودر آلومينا
از معضلات توسعة صنايع آلومينيوم كشور در آينده خواهد بود. با بهرهبرداري از
كارخانه آلوميناي جاجرم و در صورت تحقق يافتن طرح احداث كارخانة توليد آلوميناي
آذرشهر، نيمي از نياز صنايع آلومينيوم اوليه كشور به اين مادة حياتي تأمين خواهد
شد. براي تأمين كامل
نياز صنايع آلومينيوم كشور، با توجه به همكاريهاي نزديك ايران و گينه ميتوان در
انتظار نتايج اميدبخش مطالعات فني – اقتصادي احداث كارخانه توليد آلومينا در اين
كشور بود. البته براي تأمين
ساير مواد خام مصرفي موردنياز براي توليد آلومينيوم اوليه، تلاشهايي انجام شده
است. رقابت در بازار جهاني و منطقهاي
تلاش براي توسعة
صنايع آلومينيوم كشور و تأمين مواد اولية موردنياز اين صنعت از منابع داخلي، به
ويژه تأمين پودر آلومينا، گرچه تلاش باارزشي در راستاي خودكفايي، ايجاد اشتغال،
رشد صنايع جنبي و... است، اما نبايد عامل توانايي رقابت در بازار جهاني و منطقهاي
كه كليد رشد و توسعة صنايع آلومينيوم است، از نظر دور بماند. به ويژه اگر نيمنگاهي
به صادرات آلومينيوم و محصولات جنبي آن داشته باشيم، بايد بتوانيم در بازار جهاني
و منطقهاي، حرفي براي گفتن داشته باشيم. در سالهاي گذشته،
استراليا تأمينكنندة اصلي آلوميناي موردنياز واحدهاي جديد توليد آلومينيوم
كشورهاي حوزة خليج فارس و از جمله ايران بوده است. اما بايد به اين نكته توجه داشت
كه ارزان تمام شدن آلوميناي وارداتي در مقايسه با توليد داخلي در درازمدت، ميتواند
عامل ركود صنعت آلومينيوم در مقياس داخلي و منطقهاي گردد. در سال 1994،
برزيل، چين، روسيه، كانادا و استراليا، عمدهترين توليدكنندگان آلومينيوم اوليه در
جهان بودند و در بخش صادرات اين فلز به ترتيب كانادا، روسيه، نروژ، استراليا،
آمريكا، ونزوئلا، آلمان، اندونزي و برزيل، جايگاه عمدهاي داشتند. اما در سالهاي
اخير، بازيابي قراضههاي آلومينيوم به دليل هزينة بسيار پايين آن در مقايسه با
هزينة توليد آلومينيوم اوليه، اهميت روزافزوني يافته است. آمريكا با توليد سالانه
37 تا 40 درصد آلومينيوم ثانويه جهان،
بالاترين رتبه را در بازيابي قراضههاي آلومينيومي دارد. در سال 1991 و نيمه
نخست سال 1992 نيز صنايع آلومينيوم جهان يكي از دورههاي دشوار خود را سپري كرد و
كارخانههاي زيادي در اروپا، ظرفيت خود را كاهش داده و حتي در آستانة تعطيلي قرار
گرفتند. البته رويدادهاي سياسي در اردوگاه شرق و مشكلات اقتصادي ناشي از آن و
بحران انرژي از عوامل اصلي اين ركود بود. با اين وجود با تقاضاي روزافزون براي اين
فلز، ركود حاكم ديري نپاييد، اما سبب شد كه شركتهاي بزرگ انحصاري صنعت آلومينيوم
با تلاش براي استفاده و توسعه فناوريهاي پيشرفته و كمانرژيبر و نيز احداث يا
انتقال كارخانههاي آلومينيوم به مناطق برخوردار از انرژي ارزانتر درصدد مقابله
با ركود برآيند. ذكر اين نكته ضروري
است كه قيمتهاي آلومينيوم و مواد اولية آن (به ويژه آلومينا) در بازار جهاني به
شدت به بهاي مواد انرژي و نوسانات آن وابسته است. از سوي ديگر به دليل انحصاري
بودن بازار جهاني آلومينيوم، تجارت آن نيز درگير عوامل سياسي – اقتصادي متعددي است
كه به انحصارهاي بزرگ جهاني مربوط ميشود. با مدنظر قرار دادن
اين نكات، به منظور قرار گرفتن در حاشية ايمني اقتصادي، لازم است نسبت به تأمين
درازمدت مواد اولية صنايع آلومينيوم، توجه جدي مبذول گردد. اين مهم با توجه به توليد
داخلي آلومينا و عقد قراردادهاي درازمدت براي تأمين آن در بازار جهاني ميسر خواهد
شد. با اين وصف، پروژة تأمين آلوميناي موردنياز كارخانة المهدي و آلومينيوم قشم از
طريق آلوميناي توليد شده در گينه، از اين نظر قابل توجيه است. انرژي
از آنجا كه صنايع آلومينيوم،
انرژي بسيار زيادي مصرف ميكند، كشورهاي صنعتي، آلومينيوم را «بانك انرژي» لقب
دادهاند و ذخيرهسازي آن را به مثابه ذخيرهسازي انرژي براي اهداف راهبردي تلقي
ميكنند. تأمين انرژي به
ويژه انرژي الكتريكي، مهمترين عامل رشد و توسعة صنايع آلومينيوم در كشور محسوب ميشود.
البته در فناوريهاي پيشرفته، براي توليد هر تن آلومينيوم اوليه حدود 13 تا 16
هزار كيلووات ساعت برق موردنياز است. در كارخانة «ايرالكو» به دليل قديمي بودن
فناوري بهكار رفته در آن، آمپراژ انرژي پايين و مصرف انرژي براي توليد هر تن
آلومينيوم، بسيار بالاتر از رقم مذكور است. با وجود ذخاير گازي
غني در جنوب كشور و به ويژه در جزيرة قشم، بايد توجه ويژهاي به استفاده از آن
براي توليد برق مبذول گردد. البته مطالعة اقتصادي دربارة توليد برق از گاز در
نيروگاههاي گازسوز و يا توليد انرژي برقآبي (هيدروالكتريك) در ايران الزامي است. محيط زيست
موضوع محيط زيست
امروزه بيش از گذشته اهميت حياتي پيدا كرده است. قوانين آژانس حفاظت محيط زيست و
نيز افكار عمومي در اين زمينه فشارهاي فزايندهاي به واحدهاي توليد آلومينيوم وارد
ميسازند. زنجيرة گردش
آلومينيوم از استخراج سنگ بوكسيت يا نفلين، شروع ميشود و سپس از آن پودر آلومينا
تهيه ميشود و از طريق روش الكتروليز مذاب به آلومينيوم اوليه تبديل ميشود. اين
محصول خود مادة اوليه براي كارخانههاي مختلف جهت تبديل به مصنوعات نيمهساخته يا
تمامساخته آلومينيومي است. بازيابي باطلة آلومينيوم مصرفشده، اين حلقه را ميبندد. عوامل اصلي آلودهكننده
در مقياس محلي، فلورايدها، گازها و گردوغبار اتصاع يافته از كارخانة آلومينيوم، گل
قرمز حاصل از فرآيند توليد آلومينا و نيز تغييرات سطح زمين در اثر استخراج سنگ
معدني است. خواص مفيد و
استثنايي فلز آلومينيوم سبب ميشود كه بعد از توليد، مشكل خاصي براي محيط زيست
ايجاد نشود. علت آن نيز مقاومت آلومينيوم در مقابل خوردگي است. البته در درجة دوم
به اين دليل كه قراضههاي آلومينيوم به راحتي و با انرژي مصرفي بسيار كم، قابل
بازيافت است، مشكل جديد زيستمحيطي را دامن نميزند. انرژي مصرفي براي بازيابي هر
تن قراضة آلومينيوم، حدود 500 كيلووات ساعت يعني معادل 4 تا 5 درصد انرژي مصرفي
براي توليد آلومينيوم اوليه است. اگر به مسايل محيط
زيستي صنايع آلومينيوم كشور آگاهانه و با ديدي گسترده توجه شود، به نظر نميرسد كه
مانع جدي در توسعة صنعت آلومينيوم باشد. صنعت آلومينيوم
ايران در يك نگاه توسعه صنعت
آلومينيوم در ايران از جهت برخورداري كشور از ذخاير انرژي كه در تأمين برق
موردنياز اين صنعت نقش اساسي دارد، از لحاظ اقتصادي قابل توجيه است، به ويژه آن كه
در سالهاي نهچندان دور، ميزان تقاضا براي آلومينيوم در بازار داخلي به نيم
ميليون تن در سال خواهد رسيد. در توليد آلومينيوم
كه خود مادة اوليه براي بسياري از صنايع جانبي است، مسايل و مشكلاتي وجود دارد كه
بخش عمدة آن مربوط به تهية مادة اوليه آلومينا ميباشد. تنها منبع معدني
نفلين سينيت كشور با ذخيرة 3 ميليارد تن در مناطق سراب و كليبر استان آذربايجان
شرقي واقع شده است. ذخاير اين معدن از عيار 21 تا 24 درصد آلومينا برخوردار ميباشد
كه از نظر كارشناسان، قابل قبول است. براي استفاده از
منابع نفلين سينيت آذربايجان شرقي، كلنگ احداث يك كارخانه در آذرشهر و در مجاورت
معادن آهك شيرآمين اوايل تابستان 74 بر زمين زده شد. در صورت بهرهبرداري كامل از
اين كارخانه، علاوه بر توليد سالانه 250 هزار تن آلومينا، امكان توليد سالانه 150
هزار تن كربنات سديم، 70 هزار تن كربنات پتاسيم، 50 هزار تن آپاتيت (براي توليد
كودهاي شيميايي فسفاته) و نيز بيش از دو ميليون تن سيمان پرتلند (به عنوان مواد
جانبي) فراهم ميشود. به اعتقاد
كارشناسان، سرمايهگذاري براي فرآوري منابع نفلين سينيت آذربايجان شرقي در يك دورة
4 تا 8 سال قابل بازگشت است و با ايجاد صنايع جنبي آن، فرصتهاي شغلي بسياري در
ايران پيدا ميشود. كل هزينة پيشبيني
شده براي احداث كارخانة نفلين سينيت كليبر 36 ميليارد ريال و 435 ميليون دلار است.
آلوميناي توليدي در اين كارخانه، جانشين بوكسيت وارداتي ميشود. در حال حاضر براي
توليد آلومينا در صنايع آلومينيوم كشور، سالانه 600 هزار تن بوكسيت از گينه وارد
ميشود. علاوه بر اين طرح،
بهرهبرداري از مرحلة نخست كارخانة آلومينيوم المهدي در بندرعباس، گام بزرگي در
جهت توسعة صنايع آلومينيوم كشور بود. براي احداث مجتمع آلومينيوم المهدي 700
ميليون دلار و مبالغ هنگفتي هزينة ريالي مورد نياز است. ظرفيت نهايي اين مجتمع،
توليد سالانه 330 هزار تن آلومينيوم ميباشد. با بهرهبرداري از مرحلة نخست اين
مجتمع، در حال حاضر ميتوان سالانه 110 هزار تن آلومينيوم در اين واحد توليد كرد. ميزان انرژي مصرفي
در اين مجتمع براي توليد هر تن آلومينيوم 13 هزار كيلووات ساعت است كه در حد
معيارهاي جهاني است، در حالي كه در مجتمع آلومينيوم اراك ميزان مصرف انرژي براي
توليد هر تن آلومينيوم بيش از 17 هزار كيلووات ساعت ميباشد. براي توليد بوكسيت
كه مادة اوليه آلومينيوم را تشكيل ميدهد، با صرف 300 ميليون دلار سرمايهگذاري در
مجتمع المهدي، اولين كارخانة آلومينيوم از بوكسيت به بهرهبرداري ميرسد. قرار است
سرمايهگذاري ارزي موردنياز براي تكميل واحدهاي آندسازي مجتمع المهدي نيز فراهم
شود تا سرمايهگذاري ايران در معدن بوكسيت گينه به بهرهدهي مناسبي برسد. در احداث مجتمع
آلومينيوم المهدي، متخصصان داخلي نقش مؤثري در كاهش هزينه داشتند. توليد هر تن
آلومينيوم با كمك شركتهاي خارجي، هفت هزار دلار هزينه ميطلبد، اما با بهرهگيري
از توانمنديهاي متخصصان داخلي، اين رقم به 2500 دلار تقليل يافت. از سوي ديگر
عمليات اجرايي مجتمع توليد آلومينيوم قشم نيز آغاز شده است. | ||||||||||||||||||||||||||||||