جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع

 The Commonwealth of Independent States

 (CIS)

 

(قسمت اول)

 

اشاره:

نهادهاي اقتصادي – بازرگاني بين‌المللي، جايگاه ويژه‌اي در تصميم‌سازي‌هاي بين‌المللي و روند توسعة اقتصادي – تجاري جهان دارند. اعضاي اين گونه نهادها كه اغلب متشكل از چندين كشور مي‌باشند، نه‌تنها در اتخاذ سياست‌هاي مشترك براي گسترش همكاري‌هاي همه‌جانبه، به‌ويژه در بعد اقتصادي ميان خود (درون گروه) فعال مي‌باشند، بلكه در مجامع بين‌المللي و جهاني نيز با توجه به منافع گروهي، ‌اغلب مواضع واحدي اتخاذ كنند و بدين ترتيب از منافع تك‌تك اعضا حمايت و دفاع مي‌كنند.

يكي از نهادهاي بين‌المللي كه در سال‌هاي اخير پا به عرصة وجود گذاشته،‌جامعه كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع است كه پس از فروپاشي شوروي سابق در اوايل دهه 1990 ميلادي، پا به عرصة حيات گذارد. اين جامعه در دوران كوتاه حيات خود، نقش كليدي در شكل‌دهي به راهبردهاي اقتصادي، نظامي، سياسي، اجتماعي و... در جمهوري‌هاي تازه استقلال يافته داشته است.

در اين شماره نشريه «بررسي‌هاي بازرگاني» با تشكيلات و بخشي از فعاليت‌هاي جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع (يا جامعه همسود) آشنا مي‌شويم.

 

جامعه كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع (CIS)

جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع، ‌اجتماع داوطلبانة 11 كشور است كه همزمان با فروپاشي اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي سابق در دسامبر 1991 تشكيل شد.

كشورهاي عضو اين جامعه عبارتند از: ارمنستان، آذربايجان، بلاروس، گرجستان، قرقيزستان، مولداوي، روسيه، تاجيكستان، تركمنستان، اكراين و ازبكستان.

توجه: آذربايجان بيانية آلماتي را در 21 دسامبر 1991 امضا كرد، اما در هفتم اكتبر 1992، ‌مجلس قانون‌گذاري آذربايجان به تصويب اساسنامه‌اي كه برمبناي آن جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع در دسامبر 1991 تأسيس شده است، رأي مخالف داد.

گرچه آذربايجان در سپتامبر 1993 به‌طور رسمي عضو جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع شد (بعد از آن كه مجلس قانون‌گذاري اين كشور رأي موافق به عضويت داد)، گرجستان در دسامبر 1993 به عضويت جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع پذيرفته شد.

 

سازمان (ژانويه 1999) شوراي رؤساي كشورها

شوراي رؤساي كشورها، ‌هيأت عالي جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع است كه در آن كشورهاي عضو جامعه در سطح رييس جمهوري براي بحث دربارة موضوع‌هاي مربوط به هماهنگي فعاليت‌هاي مشترك‌المنافع و پيشرفت موافقتنامه مينسك حضور مي‌يابند.

تصميمات شورا با موافقت عمومي اتخاذ مي‌شود و كشورها از حقوق مساوي در رأي دادن برخوردار هستند. شورا كمتر از دو بار در سال جلسه ندارد،‌گرچه نشست فوق‌العاده ممكن است با پيشگامي اكثريت رؤساي كشورها برگزار شود.

 

شوراي رؤساي دولت

اين شورا دست‌كم يك بار در هر سه ماه تشكيل مي‌شود، نشست فوق‌العاده ممكن است به ابتكار اكثريت رؤساي دولت‌هاي مشترك‌المنافع تشكيل شود. هر دو شورا ممكن است در خصوص موضوع‌هاي داخلي و خارجي بحث و تصميم‌هاي ضروري را اتخاذ كنند و در ضمن ممكن است نشست‌هاي مشترك برگزار كنند.

هيأت‌هاي كاري و كمكي، متشكل از نمايندگان رسمي كشورهاي شركت‌كننده ممكن است دايمي يا موقتي، طبق تصميم شوراي رؤساي كشورها و شوراي رؤساي دولت‌ها برپا شود.

 

دبيرخانه

جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع دبيرخانه‌اي دارد كه در مينسك (پايتخت بلاروس) قرار دارد.

 

فعاليت‌ها

جلسة شوراي رؤساي دولت‌هاي مشترك‌المنافع در مارس 1992 تصميم گرفت كميسيوني را براي بررسي قطعنامه‌اي كه برمبناي آن تمام كشورهاي عضو جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع اختلاف قانوني حقوق و تعهدات اتحاد شوروي سابق هستند، ‌را ايجاد كند.

اسناد مربوط به جانشيني قانوني اتحاد شوروي در نشست رؤساي كشورها در ژوئية همان سال امضا شد. در ماه آوريل، موافقتنامة ايجاد يك مجمع درون پارلماني (بين‌المجالس) كه از سوي ارمنستان و ازبكستان امضا شده بود، منتشر شد. اولين مجمع در بيشكك (پايتخت قرقيزستان) ‌در ماه سپتامبر با حضور نمايندگاني از اين كشورها به استثناي ازبكستان برگزار شد.

منشور جامعة كشورهاي مستقل مشترك‌المنافع (همسود) در نشست رؤساي كشورها در مينسك (بلاروس) در ژانويه 1993 تنظيم شد. منشور كه اتحاد دفاعي،‌ دادگاه بين‌دولتي و كميتة هماهنگي اقتصادي را تدارك ديده بود، قرار بود به عنوان يك چارچوب براي همكاري نزديك‌تر باشد و از سوي تمام اعضا به استثناي مولداوي، تركمنستان و اكراين امضا شد.

در نوامبر 1995 در نشست شوراي رؤساي دولت‌ها، روسيه نسبت به سطح بدهي‌هاي پرداخت نشده اعضاي جامعة همسود (بالغ بر 5800 ميليون دلار) كه مانع يكپارچگي بيشتر شده بود، ابراز نگراني كرد. در جلسة شورا در آوريل 1996 برنامة درازمدت توسعة يكپارچه جامعة همسود و درآميختن اقدام‌هايي براي همكاري اقتصادي، اجتماعي، نظامي و سياسي تصويب شد.

بوريس يلتسين رييس‌جمهوري روسيه در مارس 1997 پذيرفت كه ساختار نهادي جامعة همسود نتوانسته است وضعيت وخيم اقتصادي برخي از كشورهاي عضو را بهبود بخشد. با وجود اين، حمايت از جامعة همسود به عنوان يك نهاد از سوي شركت‌كنندگان در طول جلسه تأييد مجدد شد.

در نشست رؤساي كشورها كه در ماه اكتبر در «چيشينائو» مولداوي برگزار شد، روسيه بر اساس گزارش‌هايي از سوي نمايندگان ديگر كشورها به دليل عمل نكردن به موافقتنامة جامعة همسود، به دليل تأخير انداختن توسعة‌سازمان و شكست در حل درگيري‌هاي منطقه‌اي مورد انتقاد قرار گرفت.

روسيه به سهم خود به تمام كشورهاي عضو اصرار كرد فعال‌تر در تعيين، ‌پذيرفتن و اجراي سياست‌هاي جامعة همسود شركت كنند. در سال 1998 موضوع اصلاح جامعة همسود با جديت مورد توجه قرار گرفت. ضرورت بهبود فعاليت‌هاي جامعة همسود و اصلاح ساختار اداري آن در اجلاس سران كشورها در آوريل 1998 مورد تأكيد قرار گرفت. گرچه اندكي از اصلاحات در اجلاس پذيرفته شد، ‌تصميم گرفته شد هيچ بيانيه‌اي مربوط به مذاكرات منتشر نشود.

اصلاح جامعة همسود همچنين موضوع اصلي دستور جلسه يازدهمين مجمع بين‌المجالس كه در ماه ژوئن برگزار شده بود، توافق شد كه به ضرورت يك نهاد جديد ايجاد شود كه روابط بين كشورها در يك روش جديد را بررسي كند.

مجمع بين‌المجالس تصميم اعضاي منشور اجتماعي اروپايي را تصويب كرد و بيانية همكاري بين مجمع و مجمع پارلماني سازمان همكاري و امنيت اروپا امضا شد. در فاصلة كمتر از يك ماه، اولين نشست با حضور همة اعضا با عنوان اجلاس ويژه براي مذاكره دربارة تجديد ساختار جامعة همسود برگزار شد.

مقرر شد گروه‌هاي كاري براي هماهنگي پيشنهادها و تهية پيش‌نويس اسناد ايجاد شود. در ضمن اجلاس تصديق كرد كه مقرهاي اصلي جامعة همسود در مينسك باقي بماند. گرچه در اكتبر 1998 اصلاحات پيشنهادشده از سوي «متخصصان باتجربه» كه توسط دبير اجرايي ارايه شد،‌ به دليل كافي نبودن از سوي 12 كشور عضو جامعة همسود رد شد. يكي از اصلاحات كه با آن مخالفت شد، ‌پيشنهاد مربوط به تعيين جايگاه،‌كشورها برمبناي كمك‌هاي مالي آنها به جامعه بود.

در همين حال، ‌برگزاري نشست رؤساي كشورها در فوريه 1999 برنامه‌ريزي شد تا در آن تصميم‌هاي بيشتر در خصوص اصلاحات اتخاذ شود. انتظار مي‌رفت روند تجديد ساختار سازمان تا سال 2000 ادامه يابد.

كشورهاي عضو جامعة همسود، پيمان‌هاي مختلفي را در بين خود پذيرفته و ايجاد كردند. در مارس 1996، ‌بلاروس، قزاقستان،‌ قرقيزستان و فدراسيون روسيه، يك پيمان چهارجانبه امضا كردند كه ايجاد يك بازار مشترك و اتحادية گمركي را در نظر داشت.

در دسامبر 1998 پيش‌نويس پيمان اتحادية گمركي و ايجاد يك فضاي واحد اقتصادي از سوي چهار كشور پذيرفته شد و تاجيكستان نيز به آنها پيوست.

در آوريل 1996، بلاروس و روسيه پيمان تشكيل جامعة كشورهاي مقتدر را امضا كردند كه همكاري وسيع اقتصادي، سياسي و نظامي را تأمين مي‌كرد. در آوريل 1997، دو كشور پيمان اتحاد را امضا كردند. علاوه بر اين، منشور اتحاد را سرلوحة كار خود قرار دادند كه خط مشي‌ها و نهادهاي طراحي شده براي توسعة يك زيرساختار مشترك، ارز واحد و سياست دفاعي مشترك در جامعة جمهوري‌هاي مقتدر را با هدف احتمالي وحدت داوطلبانه كشورهاي عضو شرح داد. منشور در ماه مه امضا شد و در ماه بعد از سوي قانون‌گذاران مربوطه تصويب شد. مجمع پارلماني اتحاديه متشكل از 36 عضو از قانون‌گذاران هر كشور،‌ نشست رسمي را پس از مدت كوتاهي براي اولين بار تشكيل داد.

 

موضوع‌هاي اقتصادي

در نشست شوراي رؤساي دولت‌ها در ماه مارس 1992 توافق بازپرداخت بدهي خارجي اتحاد جماهير شوروي سابق حاصل شد. موافقتنامه‌هايي نيز در خصوص حقوق‌ها، ‌سياست مشترك ماليات و بهرة بدهي داخلي امضا شد.

در ماه مه موافقتنامة بازپرداخت بدهي بين آنها و موضوع بيانيه‌هاي تراز پرداخت‌ها از سوي رؤساي دولت‌ها كه در تاشكند ازبكستان ملاقات كردند، ‌امضا شد. در ماه ژوئيه تصميم گرفته شد يك دادگاه اقتصادي در مينسك ايجاد شود.

منشور كشورهاي همسود در ژانوية 1993 تنظيم شد و توسط هفت عضو از ده كشور عضو امضا شد و ايجاد يك كميته هماهنگي اقتصادي را تدارك ديد. در ماه فوريه در نشست رؤساي بخش‌هاي اقتصاد خارجي «شوراي اقتصاد خارجي» تشكيل شد. تمام كشورها به استثناي تركمنستان، ‌بيانية حمايت از افزايش وحدت اقتصادي را در نشست رؤساي كشورها در ماه مه امضا كردند.

در جلسة ديگري كه در ماه سپتامبر برگزار شد، موافقتنامه چارچوب وحدت اقتصادي شامل حذف تدريجي تعرفه‌ها و ايجاد يك اتحاد ارزي حاصل شد،‌گرچه اكراين و تركمنستان اين قرارداد را امضا نكردند. تركمنستان نيز به عنوان يك عضو كامل اتحاديه اقتصادي در دسامبر 1993 پذيرفته شد و اكراين در آوريل 1994 عضو همراه شد.

در جلسة شوراي رؤساي دولت‌ها كه در سپتامبر1994 برگزار شد، تمام كشورهاي عضو به استثناي تركمنستان با ايجاد يك كميتة اقتصادي مشترك براي اجراي پيمان‌هاي اقتصادي پذيرفته شده در مفاد اتحاديه اقتصادي، موافقت كردند. در خصوص ايجاد اتحاديه پرداخت‌ها براي بهبود تسويه حساب‌ها نيز توافق شد.

رؤساي كشورها كه در ماه بعد ملاقات كردند، توافق نمودند كه كميتة اقتصادي مشترك در مسكو قرار گيرد، زيرا روسيه پذيرفت كه قسمت اعظم هزينه‌هاي اداري را در مقابل اخذ 50 درصد حق رأي دادن، ‌تأمين كند. اولين نشست كميته در ماه نوامبر 1994 برگزار شد.

در اكتبر 1997 هفت تن از رؤساي دولت‌ها، سند اجراي «ايده توسعه اقتصادي يكپارچه جامعه همسود» كه در ماه مارس تصويب شده بود را امضا كردند. پيشرفت همكاري اقتصادي ميان كشورهاي عضو، وظيفة اصلي اجلاس ويژه اصلاحات برگزار شده در ژوئن 1998 بود. در همان ماه يك اجلاس اقتصادي در سن‌پترزبورگ روسيه برگزار شد و شرايط دشوار اقتصادي شايع در كشورهاي جامعة همسود را تصديق كرد.

 

ادامه دارد...