توليد و تجارت گل و گياهان زينتي

با دشواري پيش مي‌رود

اشاره:

جهش صادرات غيرنفتي در سومين برنامه پنج‌ساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور (83-1379) از اولويت برخوردار است. تحقق اين امر نه‌تنها به باروري استعدادهاي اقتصادي كشور و رشد توليد ملي كمك بسزايي دارد، بلكه در رفع مهمترين معضل و دغدغه اقتصادي يعني بيكاري مؤثر خواهد بود. با اين وصف تلاش و برنامه‌ريزي براي رونق و تنوع‌بخشي به صادرات غيرنفتي از اهميت بسزايي برخوردار است.

ايران كشوري چهارفصل و برخوردار از تنوع آب و هوايي و اقليمي است كه استعداد بالقوه بسياري براي توليد انواع گياهان و رونق كشاورزي و باغباني دارد و بهره‌گيري از اين استعداد و مزيت اقتصادي ضروري است. بخش وسيعي از خاك ايران در شمال، مركز و جنوب غربي كشور مستعد پرورش انواع گل‌ها و گياهان زينتي است و بازار بالقوه مؤثري براي اين توليدات در كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس، همسايگان شمالي و حتي در بازارهاي دور شرق آسيا و غرب اروپا وجود دارد.

با وجود تلاش‌هايي كه در اين زمينه صورت گرفته، اما سرمايه‌گذاري‌ها و اقدامات انجام شده براي بهره‌گيري بهينه از اين مزيت در راستاي توليد و صادرات كافي نبوده و نيست و تلاش‌هاي بيشتري را مي‌طلبد.

در اين مقاله به بررسي وضعيت توليد و صادرات گل و گياهان زينتي ايران در سال‌هاي اخير مي‌پردازيم.

ايران كشوري چهارفصل است. آن زمان كه در شمال اين سرزمين تاريخي برف بر زمين مي‌نشيند، در جنوب كشور (خوزستان و هرمزگان) موسم پرورش گل‌هاي زينتي است. در شرق اراك، شهري كوچك (محلات) با چشم‌اندازي زيبا خودنمايي مي‌كند كه «هلند ايران» نام گرفته و سرزمين پرورش انواع گل‌هاي زينتي است. اين شهر كه در چند كيلومتري حاشيه كوير قرار گرفته، شهر گل و گياه ايران است. در شمال ايران (مازندران و گيلان) با آب و هوايي مطبوع، گلخانه‌هاي سنتي جلوه‌گر هستند و فصولي از سال دامن طبيعت در اين خطه مملو از گياهان و گل‌ها است.

با وجود استعدادهاي بالقوه كه در ايران با وجود داشتن آب و هوايي خشك و نيمه‌خشك به چشم مي‌خورد، سهم آن در تجارت جهاني گل و گياهان زينتي كه سالانه بالغ بر چندين ميليارد دلار است، ناچيز است.

به گفته رييس دفتر امور گل و گياه وزارت جهاد كشاورزي، سالانه 850 ميليون شاخه انواع گل‌هاي زينتي در ايران توليد و به بازارهاي داخلي و خارجي عرضه مي‌شود.

دكتر محسن كافي استاد دانشگاه عقيده دارد كه ايران به لحاظ توليد اين ميزان گل زينتي، موقعيت ممتازي در جهان دارد، اما در 9 ماه نخست سال 1380 حدود 30 ميليون دلار انواع گل زينتي به كشورهاي همسايه و برخي كشورهاي اروپايي صادر كرده است. اما مي‌توان با استفاده از ظرفيت‌هاي موجود اين رقم را به ميزان قابل توجهي افزايش داد.

كافي مي‌گويد: بازارهاي حاشيه خليج فارس، كشورهاي آسياي ميانه و برخي كشورهاي اروپايي بستر مناسبي براي صادرات گل و گياه ايران است و بايد باور كنيم كه مي‌توانيم با توجه به موقعيت منحصربه‌فرد كشورمان، يكي از قطب‌هاي راهبردي توليد و عرضه گل و گياه در سطح جهان باشيم.

وي عقيده دارد كه ناآشنايي گل‌كاران با فناوري‌هاي جديد، نظام سنتي بازاريابي، حمل نامناسب گل و گياه با خودروهاي باري، فقدان استفاده بهينه از توانمندي‌هاي موجود به دليل بنيه علمي ضعيف گل‌كاران و نقش مخرب دلال‌ها و واسطه‌ها، مشكلاتي است كه هنوز مرتفع نشده است.

اين مشكلات كه سال‌ها به آنها اشاره مي‌شود، مانع بزرگي براي بهره‌گيري بهينه از استعدادهاي موجود در زمينه پرورش و صادرات گل و گياهان زينتي است.

وزير جهاد كشاورزي در اواخر بهمن ماه سال 1380 در همايش ملي گياهان دارويي ايران گفت: ارزش صادرات گونه‌هاي گياهي ايران در 10 سال اخير 27 ميليون دلار بود، در حالي كه ارزش مبادلات گياهان دارويي جهان تنها در سال 2000 ميلادي 43 ميليون دلار برآورد شده است.

مهندس محمود حجتي افزود: ايران در زمينه گياهان دارويي داراي پيشينه و تاريخ پرافتخاري است، اما در دهة اخير به حاشيه رانده شده است.

وي افزود: كمتر كشوري در جهان يافت مي‌شود كه مانند ايران داراي تنوع اقليمي باشد، طوري كه در ايران هفت هزار گونه گياهي وجود دارد كه 10 تا 27 درصد آن انحصاري است.

اشارة مسؤولان وزارت جهاد كشاورزي به استعدادهاي بالقوه ايران در زمينه توليد گياهان زينتي و دارويي، نشان مي‌دهد كه در اين سرزمين چه استعدادهاي بالقوه‌اي در دسترس عموم مردم است كه از نظرها پنهان مانده و حاضر به بهره‌گيري از آنها در راستاي دستيابي به اهداف ملي خود نشده‌ايم.

اما بهره‌گيري از توانمندي‌ها و مزيت‌هاي موجود، مستلزم استفاده از فناوري‌هاي نوين است. در صورت استفاده از روش‌هاي جديد علمي، ميزان توليد گل و گياهان زينتي كشور دست‌كم 50 درصد افزايش مي‌يابد. با وجود فعاليت شماري از هموطنان در بخش توليد گل و گياه در ايران، ايجاد يك مركز اطلاع‌رساني براي آموزش و تبادل اطلاعات آنها الزامي است.

چنانچه اين مركز راه‌اندازي شود، بسياري از فارغ‌التحصيلان دانشگاه‌ها فرصت اشتغال و همكاري با توليدكنندگان سنتي گل و گياه را خواهند يافت و در چنين فضايي امكان آموزش و بهره‌گيري از فنون جديد در زمينه پرورش گل‌ها و گياهان زينتي به‌وجود خواهد آمد. اما در بيست سال اخير، اقدام اساسي در اين زمينه‌ها صورت نگرفته است.

با وجود آنكه ارزش صادرات گل و گياهان زينتي در ايران در سال 1380 حدد 30 ميليون دلار تخمين زده مي‌شود كه سه برابر رقم 10 ميليون دلاري سال 1379 است و اين رشد چشمگيري را نشان مي‌دهد، اما دست‌اندركاران اين مجموعه عقيده دارند كه ايران توانايي صادرات سالانه 300 تا 500 ميليون دلار گل‌هاي زينتي (به صورت شاخه بريده و گلداني)، درخت و درختچه و حدود 10 تا 20 ميليون دلار گياهان دارويي را دارد، مشروط بر آنكه از نظام توليد سنتي خارج شود و با احداث گلخانه‌هاي مدرن و بهره‌گيري از دانش و فناوري روز، آموزش دست‌اندركاران توليد و ايجاد زيرساخت‌هاي لازم براي صادرات (بهبود  سيستم بسته‌بندي و حمل و نقل گل و گياهان زينتي از مراكز توليد تا بازارهاي جهاني) امكانات لازم براي حضور موفقيت‌آميز در بازارهاي بين‌المللي را فراهم سازد.

با وجود چنين استعدادهايي، پرورش‌دهندگان گل و گياهان زينتي از مشكلات عديده‌اي سخن مي‌گويند كه بي‌توجهي نسبت به رفع آنها چيزي جز از دست دادن فرصت‌هاي سرمايه‌گذاري، اشتغال و تجارت را به دنبال ندارد.

مديرعامل اتحاديه تعاوني‌هاي توليدكننده گل و گياهان زينتي مي‌گويد: فرايند توليد گل و گياهان زينتي در ايران اكنون برنامه‌ريزي شده نيست و به صورت سنتي است. گلخانه‌هاي ايران هنوز سقف نايلوني دارند و با بخاري (نفتي) گرم مي‌شوند. اما براي مطرح شدن در بازارهاي جهاني بايد ابزار لازم را فراهم ساخت و گلخانه‌ها را با امكانات تمام خودكار يعني تجهيزات حرارتي دما، رطوبت و سمپاشي به موقع مجهز ساخت.

رضا مهرباني با اشاره به ضرورت بازسازي و نوسازي گلخانه‌هاي قديمي مي‌گويد كه پيشنهاد وي مبني بر وارد كردن 700 هزار مترمربع گلخانه با تجهيزات كامل در يك دهه اخير به نتيجه نرسيده است.

اين در حالي است كه تقريباً نيمي از گل‌هاي توليدي ايران در حال حاضر ضايع مي‌شود كه ارزش اقتصادي آن سالانه 110 ميليون دلار است. نبود سردخانه‌هاي مناسب و تجهيزات لازم براي حمل و نقل گل، علت اصلي بروز اين ضايعات است.

با وجود آنكه سالهاست بحث از ايجاد پايانه گل و گياه مطرح است، به تازگي زمين آن در تهران خريداري شده و هنوز اقدامي براي تجهيز آن صورت نگرفته است. در حالي كه ايجاد پايانه به نظم در توزيع، افزايش صادرات، ارتقاي كيفيت و ارتباط مناسب ميان بخش‌هاي توليد و صادرات كمك بسزايي خواهد داشت.

از سوي ديگر وعده‌هاي عمل نشده و نبود برنامه‌هاي حمايتي از سوي دولت، موجبات دلسردي و گله‌مندي توليدكنندگان را فراهم ساخته است. به گفته يكي از پرورش‌دهندگان گل و گياه، فقدان نهاده‌هاي گلخانه‌اي، ترابري هوايي و پايانه ويژه صدور گل و گياه در غرب مازندران، مشكلات عمده گلخانه‌داران اين خطه است.

وي عقيده دارد كه فقدان تشكيلاتي كه بتواند به مشكلات سروسامان دهد، سالانه ميلياردها ريال خسارت به گلخانه‌داران وارد مي‌كند.

غلامرضا محرابي در گفت‌وگو با خبرگزاري جمهوري اسلامي اظهار داشت: به علت وجود جلگه كم‌وسعت در غرب مازندران، در پنج سال گذشته مسؤولان مصمم شدند فعاليت‌هاي پرورش محصولات گلخانه‌اي را در اين منطقه جايگزين فعاليت‌هاي كشاورزي كنند، اما تاكنون هيچ اقدام حمايتي انجام نشده است.

هنوز مشكلات كمبود نهاده‌ها و طرح جايگزيني سوخت كنوني گلخانه‌ها پابرجاست و فقط مسؤولان در سخنان خود پرورش گل و گياه در اين منطقه را داراي اولويت جلوه مي‌دهند، اما در عمل ياري‌رسان فعالان اين بخش نيستند.

يكي ديگر از گلخانه‌داران تنكابن مي‌گويد: بخش بزرگي از درآمد گلخانه‌داران براي تهيه نايلون حفاظت از گلخانه در برابر حوادث طبيعي و جابه‌جايي گل و گياه هزينه مي‌شود كه در واقع برباد رفته است. اگر براي ساخت گلخانه از اصول پيشرفته و مهندسي پيروي شود، پايانه‌هاي گل و گياه در مراكز اصلي توليد ايجاد شود و نهاده‌هاي موردنياز گلكاران به موقع فراهم شود، مي‌توان سالانه ميليون‌ها دلار درآمد ارزي كسب كرد و زمينه تشويق سرمايه‌گذاري و اشتغال در اين رشته را فراهم ساخت.

توليدكنندگان گل و گياهان زينتي در مازندران به طور عمده در تنكابن و نوشهر مستقر هستند كه با 23 هزار نفر شاغل در اين بخش سالانه بيش از 200 ميليون اصله و گلدان از انواع درختچه و ساير گل و گياهان آپارتماني و زينتي و باغچه‌اي توليد مي‌كنند.

در استان تهران، شهرستان شهريار 157 گلكار در 31 هكتار فضاي سرپوشيده و 95 هكتار فضاي باز به پرورش گل و گياهان زينتي اشتغال دارند. در استان تهران تقريباً نيمي از گل و گياه توليدي در كشور پرورش مي‌يابد كه بخش عمده آن در شهرستان محلات است.

در استان خوزستان نيز گل‌هايي پرورش مي‌يابد كه از نظر كيفيت در رده بالايي قرار دارند. گل مريم توليدي در دزفول در سطح كشور رتبه اول را دارد و گل‌هاي رز اين منطقه در رده دوم قرار دارد. 82 درصد گل و گياهان توليدي در استان خوزستان در شهرستان دزفول پرورش مي‌يابد. اراضي زيركشت گل در دماوند از 200 هكتار در سال 1379 به 220 هكتار در سال 1380 افزايش يافته و توليد آن به 56 ميليون شاخه رسيده است.

گذشته از مسايل و مشكلاتي كه توليدكنندگان گل و گياه با آن روبه‌رو هستند، به ويژه در زمينه حمل و نقل، اجاره زمين، كمبود و نبود نهاده‌ها، دسترسي نداشتن به دانش و فناوري روز، نظام توليد سنتي و...، واسطه‌ها نيز بر مشكلات آنها افزوده‌اند. نبود پايانه‌هاي گل در مراكز توليد سبب شده كه دلال‌ها به قيمت بسيار نازلي گل‌هاي توليدي را از پرورش‌دهندگان خريداري كنند. گاهي قيمت براي يك شاخه مريم در باغ فقط 50 ريال است، در حالي كه در گل‌فروشي‌هاي سطح تهران بين 2500 تا 4000 ريال عرضه مي‌شود. گفته مي‌شود كه بهاي خريد گل از گل‌كاران در سال 1380 نسبت به سال قبل از آن تا 75 درصد كاهش داشته كه اين امر بر بنيه مالي گل‌كاران اثر منفي دارد.

با وجود پايانه‌هاي گل، مراكز واقعي خريد و فروش گل براي عرضه در بازارهاي داخلي و خارجي سامان مي‌يابد و نه‌تنها توليدكنندگان مورد حمايت قرار مي‌گيرند، بلكه از افزايش بي‌رويه قيمت گل توسط دلال‌ها براي مصرف‌كنندگان جلوگيري و زمينه رونق صادرات نيز فراهم خواهد شد.

به عقيدة كارشناسان، ساماندهي به توليد و صادرات گل و گياهان زينتي به يك برنامه‌ريزي جامع و دوسويه براي معضلات توليدكنندگان و صادركنندگان نيازمند است. از يك سو مي‌بايست مشكلات بخش توليد همانند ساماندهي به نظام نوين توليد و خروج از روش سنتي، دستيابي به فناوري و ايجاد گلخانه‌هاي مدرن، دسترسي به نهاده‌هاي موردنياز و... مي‌بايست حل و فصل شود. از سوي ديگر امكانات مناسب براي حضور فعال در بازارهاي جهاني تعبيه شود، راه‌اندازي پايانه‌هاي گل و گياه در مراكز توليد، ايجاد سيستم حمل و نقل مناسب زميني و هوايي، بسته‌بندي مناسب، بازاريابي، حضور در نمايشگاه‌هاي خارجي و... ضرورتي غيرقابل انكار است.

به عقيدة كارشناسان، با برنامه‌ريزي مناسب و تمهيد امكانات ضروري، مي‌توان در يك دورة سه‌ساله سطح صادرات گل و گياه ايران را تا 10 برابر ميزان كنوني افزايش داد و علاقه‌مندان به سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف اين فعاليت سودده را ترغيب نمود.

برخي كارشناسان، گسترش همكاري با شركت‌هاي خارجي فعال در اين رشته به ويژه شركت‌هاي هلندي كه در زمينه توليد و تجارت گل تجارب زيادي دارند، مي‌تواند مؤثر باشد و حتي زمينه جذب سرمايه‌گذاري آنها را فراهم سازد.

به هر حال به نظر مي‌رسد كه هنوز عزم واقعي براي بهره‌گيري از استعدادها و مزيت‌هاي نسبي اقتصاد ايران در بسياري از بخش‌ها از جمله باغباني و گل و گياه وجود ندارد و مسايل و مشكلات فعالان در اين بخش ناديده گرفته مي‌شود. انتظار مي‌رود كه در راستاي تحقق اهداف برنامه سوم در زمينه جهش صادرات غيرنفتي، توجه جدي به زمينه‌هاي داراي مزيت نسبي براي حضور در بازارهاي جهاني معطوف گردد.