مديريت كنوني اقتصاد جهاني

عادلانه و منطبق با اصول مردم‌سالاري جهاني نيست

 

دغدغه و نگراني راجع به جهاني شدن فقط مربوط به كشورهاي در حال توسعه نيست، بلكه كشورهاي پيشرفته نيز درباره آن نگراني‌هايي دارند و سعي مي‌كنند آن را در مسير دلخواه خود هدايت كنند.

آقاي محمد شريعتمداري وزير بازرگاني در همايش «جهاني شدن اقتصاد» كه به همت نمايندگي تام‌الاختيار تجاري جمهوري اسلامي ايران و مؤسسه مطالعات و پژوهش‌هاي بازرگاني برگزار شد، ضمن بيان مطلب فوق گفت: در سال‌هاي اخير مطالب زيادي درباره جهاني شدن گفته شده و يا به رشته تحرير درآمده، ولي با اين همه بايد گفت كه هنوز زواياي اين پديده به درستي مكشوف نشده است.

وي افزود: جهاني شدن فرصت‌ها و چالش‌هايي را فراروي هر يك از كشورهاي جهان قرار مي‌دهد، هر چند كه اين پديده، پديدة جديدي نيست، ولي جهاني شدن در عصر ما داراي ويژگي‌هاي خاصي است كه آن را از موارد قبلي متمايز مي‌سازد.

وزير بازرگاني ضمن بيان تاريخچه اين بحث گفت: اولين موج جهاني شدن بين سال‌هاي 1914-1870 اتفاق افتاد و موتور محركه آن پيشرفت‌هاي حاصله در امر حمل و نقل و كاهش تعرفه‌ها بود كه اين عوامل زمينه‌ساز استفاده بهتر و مولدتر از زمين‌هاي بكر و دست‌نخورده شد.

وي در ادامه گفت: موج دوم جهاني شدن مربوط به سال‌هاي 1950 تا 1980 است كه ويژگي آن ادغام كشورهاي غني در يكديگر بود. اما موج اخير جهاني شدن كه حدود دهه 1980 آغاز شد و تا به امروز ادامه دارد، در آينده نيز به سرعت آن افزوده خواهد شد كه مبتني بر پيشرفت‌هاي فناوري در حمل و نقل و ارتباطات و اطلاعات است.

وي تصريح كرد، هر چند اين پديده يك حقيقت غيرقابل اجتناب است، ولي باب استفاده بهينه و تبري جستن از مضار آن مسدود نيست. عصري كه ما در آن زندگي مي‌كنيم، تحت تأثير شديد اين پديده و آزادسازي تجاري و همبستگي متقابل بين كشورها و كوچكتر شدن دنيا به علت پيشرفت‌هاي فناوري قرار دارد. اين پديده‌ها هر كدام بر يكديكر تأثير گذارده و در عين حال از يكديگر تأثيرپذير هستند.

وي گفت: در فرآيند جهاني شدن بازارها به صورت عميقي درهم آميخته‌اند و بر يكديگر تأثير متقابل دارند.

آقاي شريعتمداري ادامه داد: امروزه سياست‌هاي اقتصادي كشورها بر ممالك ديگر جهان خيلي زودتر از گذشته تأثير مي‌گذارد و ويژگي اين پديده در عصر ما، كاهش هزينه حمل و نقل، موانع تجاري كمتر، انتقال سريع‌تر عقايد و افكار بين مردم جهان و نقل و انتقال سريع‌تر و بيشتر فناوري و سرمايه و نيروي كار و به تبع آن مهارت‌هاست.

وزير بازرگاني ادامه داد: با رشد فناوري در اثر جهاني شدن اقتصاد، مي‌توان از اين پديده به نفع بشريت استفاده كرد. ولي بايد گفت كه عليرغم دستاوردهاي مثبت، با كمال تأسف در عمل مشاهده مي‌شود كه اقتصاد امروز جهاني از ابعاد انساني تهي بوده و به اختلافات اقتصادي و اجتماعي در سطح جهاني دامن زده و جهاني شدن فقط منافع اندكي از مردم جهان را تأمين نموده است.

وي گفت: پديده جهاني شدن به حق نگراني و دغدغه‌هاي جديدي را در ارتباط با افزايش نابرابري‌ها در سطح جهاني، تغيير در ساختار قدرت در جهان و نيز دگرگوني در هويت فرهنگي كشورها به‌وجود آورده است. جهاني شدن برندگان و بازندگاني را چه در سطح ملي و چه در سطح بين‌المللي به دنبال دارد. بنابراين چالش اصلي كه فراروي جامعه جهاني و ملت‌ها قرار دارد، اين است كه ترتيبي اتخاذ نمايند كه از طريق اتخاذ سياست‌هاي متقن و سنجيده از اين پديده و يا وضعيت غيرقابل اجتناب به نفع تأمين حداكثر رفاه عادلانه بشريت استفاده نمايند و آن را با مقتضيات انساني سازگار سازند.

آقاي شريعتمداري تصريح كرد: پديده جهاني شدن، چه در سطوح ملي و چه در سطح بين‌المللي احتياج به مديريت دارد. مديريت فعلي اقتصاد جهاني عادلانه و منطبق با اصول مردم‌سالاري جهاني نيست و اين امر خود به دغدغه‌ها و نگراني‌هاي ناشي از جهاني شدن دامن مي‌زند.

وي افزود: عده‌اي قليل از اين پديده بهره وافر مي‌برند و در مقابل سهم ديگران يا از اين پديده به طور كلي منفي است و يا ابداً قابل قياس با دسته اول نيست.

وزير بازرگاني جهاني شدن را فرآيندي پيچيده دانست كه بر جنبه‌هاي مختلف زندگي همه مردم جهان تأثير مي‌گذارد.

وي در ادامه گفت: پديده جهاني شدن حقيقتي است كه چه بخواهيم و چه نخواهيم، وجود دارد و بر اقتصاد جهاني تأثيرگذار است. مسأله‌اي كه مطرح مي‌شود، اين است كه شرايط برخورد كشورها با اين پديده چگونه بايد باشد. همان‌طور كه در سطوح ملي، علي‌رغم مزاياي مترتب بر عملكرد بازار نمي‌توان صرفاً به آن نيروها اتكا داشت، و در بسياري از موارد نارسايي‌هاي بازار، زيان‌هايي را به بار مي‌آورد و بايستي آن را هدايت نمود، فرآيند جهاني شدن نيز بايستي مورد هدايت قرار گيرد تا استفاده بهينه از آن حاصل و از معايب آن اجتناب شود.

وزير بازرگاني در ادامه گفت: هدايت جهاني شدن در سطح جهاني، بدون مشاركت فعال كليه كشورها در تصميم‌گيري در اين باره بي‌معناست. در اين ارتباط متأسفانه بايد خاطرنشان نمود كه سهم كشورهاي در حال توسعه در مديريت جهاني شدن به هيچ‌وجه در خور آنان نيست.

وي افزود: اين كشورها 85 درصد جمعيت جهان را در خود جاي داده‌اند، ولي سهم ناچيزي در اداره جهاني شدن اقتصاد دارند. تصميم‌گيري‌هاي فعلي در زمينه مسايل عمده اقتصاد جهاني در نهادهاي مالي بين‌المللي نظير صندوق بين‌المللي پول و بانك جهاني صورت مي‌پذيرد و رأي‌گيري در اين سازمان‌ها، مبتني بر ملاحظات سياسي و معيارهاي قدرت اقتصادي است.

وي در خصوص ديگر سازمان‌هاي دخيل در امر جهاني شدن اقتصاد گفت: سازمان ديگري كه پيشبرنده اهداف جهاني شدن اقتصاد است، سازمان جهاني تجارت است. اين سازمان نيز قادر به هدايت مؤثر اين پديده نيست، زيرا اولاً سازمان مزبور فعلاً بر خلاف نام آن يك سازمان جهاني نيست، چون كشورهاي بزرگي از جمله روسيه و كشور خود ما در آن عضو نيستند و ثانياً تجربه عملكرد اين سازمان تاكنون حاكي از اين است كه كشورهاي در حال توسعه در اين سازمان بيشتر قاعده و قانون‌پذير هستند تا قاعده و قانون‌ساز.

وزير بازرگاني در خصوص لازمه‌هاي مديريت خوب پديده جهاني شدن اقتصاد در بعد داخلي گفت: لازم است كشورها به خوبي ابعاد و زواياي آن را بشناسند و محدوديت‌ها و مزيت‌هاي خود را در ارتباط با آن شناسايي و آنگاه استراتژي بهينه را تنظيم نمايند. انجام اين امور با گوشه‌گيري و عزلت‌طلبي امكان‌پذير نيست و كشورها بايد فعالانه با اين پديده برخورد نمايند.

وي در خصوص اقدامات انجام شده در مورد مديريت جهاني شدن در ايران گفت: دولت جمهوري اسلامي ايران خوشبختانه مساعي ثمربخشي را براي استفاده بهينه از فرصت‌هاي مثبت جهاني شدن انجام داده است، ولي هنوز راه درازي در پيش است و سومين برنامه پنج‌ساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور، سياست جهش صادراتي و مقررات‌زدايي و منطقي كردن تعرفه‌هاي گمركي، حذف انحصارات و اصلاح ضوابط و مقررات سرمايه‌گذاري – كه همگي در راستاي استفاده بهينه از فرصت‌هاي جهاني شدن و زمينه‌ساز ادغام بيشتر در نظام تجاري چندجانبه قرار دارد – تأكيد شده است.

وي در ادامه گفت: از آنجايي كه يكي از اقدامات اساسي براي بهره‌گيري از اهداف جهاني شدن اقتصاد، آزادي‌سازي تجاري است و متولي اصلي اين امر نيز سازمان جهاني تجارت مي‌باشد. لذا وزارت بازرگاني و  نمايندگي تام‌الاختيار تجاري اقدامات وسيع و پردامنه‌اي را براي شناخت اين سازمان، موافقتنامه‌هاي آن و نيز الزامات عضويت در آن از مدت‌ها قبل آغاز نموده است.

وزير بازرگاني در ادامه گفت: بدين منظور جهت زمينه‌سازي آغاز مذاكرات و تحصيل حداكثر بهره از آن كوشش فراواني به عمل آمده و مطالعات وسيعي صورت پذيرفته است، به طوري كه در مطالعات انجام شده از تجربيات ساير كشورها در فرآيند الحاق خود به سازمان جهاني تجارت استفاده شده است.

همچنين گزارش رژيم تجاري ايران كه از ملزومات اساسي براي آغاز مذاكرات الحاق است، تهيه شده و كارشناسان زبده و متخصص كه همگي حداقل داراي درجه كارشناسي ارشد هستند، طي دو دوره آموزشي براي انجام مذاكرات تربيت شده‌اند.

آقاي شريعتمداري در پايان سخنانش ضمن تقدير از آقاي دكتر نهاونديان نماينده تام‌الاختيار تجاري جمهوري اسلامي ايران و كاركنان اين نمايندگي گفت: مي‌توانم اين مژده را بدهم كه با كمك محققان و همكاري صميمانه مراجع ذيربط اقدامات مربوط به آغاز مذاكرات الحاق عزتمند، از هر جهت فراهم است و به مجرد رفع مانع سياسي موجود، وزارت بازرگاني و نمايندگي تام‌الاختيار تجاري براي آغاز اين مذاكرات از آمادگي لازم برخوردار مي‌باشند.

وي افزود: به جرأت مي‌توان گفت اين دورانديشي را هيچ يك از كشورهاي در حال توسعه براي آغاز مذاكرات نداشته‌اند.

اين گزارش حاكي است در ادامه اين همايش، آقاي دكتر محمد نهاونديان نماينده تام‌الاختيار تجاري جمهوري اسلامي ايران و رييس همايش، طي سخناني گفت: در بحث جهاني شدن نگراني‌هايي وجود دارد و اشكال هم ندارد كه نگراني داشته باشيم. اما نبايد فقط نگراني‌هاي نابجا را در جامعه گستراند.

وي با طرح اين سؤال كه در برخورد با پديده جهاني شدن اقتصاد، ما مي‌خواهيم چه بكنيم، گفت: آيا با طرح اين سؤال مي‌خواهيم خودمان را مطرح كنيم و براي جهاني شدن حرفي زده باشيم، يا اين كه مي‌خواهيم براي خودمان راه‌حلي پيدا كنيم.

وي افزود: آيا مي‌خواهيم در محفل روشنفكري، مديريتي و سياسي خودمان حرفي زده باشيم و موضعي داشته باشيم يا اينكه در واقعيت خارجي پديده جهاني شدن اقتصاد اثري داشته باشيم؟

وي در ادامه گفت: مي‌توان عليه جهاني شدن سيل دشنام را سرازير كرد و يا اين كه براي آن غزل‌سرايي نيز نمود، اما آيا اين حرف‌ها در واقعيت اين پديده در حال حركت تأثيري ندارد؟

دكتر نهاونديان با بيان وقايع تاريخي ايران در مقابل غرب در خصوص روي آوردن به تحولات گفت: وقتي در يك طرف دنيا رنسانس در حال شكل‌گيري بود، ما چه كرديم؟

وي افزود: در زمان بروز رنسانس، جمعي از نخبگان ما از ترس برخي لطمات در مقابل آن موضع گرفتند و آن را نفي، تحريم و تكفير كردند و جمعي از غرب‌رفته‌ها نيز چنان شيفته غرب شدند كه از موي سر تا ناخن پا فرنگي شدند و به مردم كنار گذاشتن دين، فرهنگ ملي و هويت قومي را تجويز كردند.

وي در ادامه گفت: شايد بتوان گفت كه نفي گروه اول، زمينه‌ساز تسليم گروه دوم نيز شد.

دكتر نهاونديان با بيان وظيفه نخبگان در قبال تحولات گفت: نخبگان جامعه وظيفه دارند راه‌حل ايجابي ارايه دهند نه آن را نفي كنند.

نماينده تام‌الاختيار تجاري كشورمان افزود: ما كدام موضع ايجابي را در مقابل اين نقطه تحولات اتخاذ كرده‌ايم، آيا نخبگان جامعه براي پاسخ به نياز جامعه در خصوص همراهي يا عدم همراهي پديده جهاني شدن مي‌خواهند پاسخ ايجابي بدهند يا با ابراز موضع سلبي مي‌خواهند وجدان خودشان را راحت نمايند؟

وي با بيان اين كه نگراني‌هاي مربوط به جهاني شدن فقط گريبانگير ما نيست، افزود: غربي‌ها نيز خود نگران فرآيند جهاني شدن هستند، زيرا اكنون اكثر بازيگران صحنه اقتصاد جهاني، ديگر دولت‌ها نيستند، بلكه شركت‌هاي چندمليتي هستند.

وي افزود: جهاني شدن داراي سه ساحت فرهنگي، سياسي و اقتصادي است كه تمام اين عرصه‌ها به يكديگر وابسته‌اند.

وي ادامه داد: عدم توجه به هر يك از اين ابعاد و نشناختن آنها، نشناختن بعد ديگر است، اما بايد توجه داشت كه حكم اين سه بعد نيز لزوماً با يكديگر يكسان نيست.

وي گفت: توصيه‌هايي كه در بعد فرهنگي پديده جهاني شدن مي‌شود، لزوماً منطبق با نسخه اقتصادي نيست و متأسفانه ما در جامعه‌مان برعكس عمل كرده‌ايم، يعني در بعد فرهنگي با حسرت‌فزايي اشتياق ايجاد كرده‌ايم.

رييس همايش جهاني شدن اقتصاد گفت: فرهنگ‌هاي اروپايي كه بالاترين درجه همگرايي اقتصادي را در دنيا دارند، آيا هويت ملي‌شان محدود شده است يا زبان‌هايشان از بين رفته است؟

وي گفت: در بحث جهاني شدن نگراني‌هايي وجود دارد و اشكال هم ندارد كه نگراني داشته باشيم. اما نبايد نگراني‌هاي نابجا را در جامعه گستراند و خوب است جامعه علمي و متخصصين اقتصادي در اين مورد در جامعه دانش‌افزايي كنند.

دكتر نهاونديان ريشه بسياري از اين نگراني‌ها را عدم اطلاع كافي دانست و افزود: اين كه كسي بگويد با پيوستن به سازمان جهاني تجارت بلافاصله صنعت خودرو ما از بين مي‌رود و مضمحل مي‌شود، نادرست است، زيرا اگر كسي سندهاي سازمان جهاني تجارت را خوانده باشد، مي‌داند كه براي يك كشور در حال توسعه دو دوره چهارساله و يك دوره دوساله دوران حمايت از صنعتي كه ضرر اساسي ديده، پيش‌بيني شده است.

وي در خصوص بحث يارانه‌ها براي اعضاي سازمان جهاني تجارت گفت: اينكه بعضي از افراد مي‌گويند و روزنامه‌ها تيتر مي‌كنند كه با پيوستن ايران به اين سازمان يارانه‌ها حذف مي‌شود، پس نان گران مي‌شود، حرف نادرستي است، زيرا حذف يارانه‌هايي كه در سند سازمان پيش‌بيني شده، يارانه‌هاي توليدي و صادراتي است و كسي با يارانه‌هاي مصرفي مخالف نيست.

در اين همايش دوروزه علاوه بر سخنراني‌هاي به عمل آمده توسط مسؤولين، مقالات تخصصي در قالب چهار پانل، تحت عناوين «رويكرد نظري جهاني شدن اقتصاد»، «جهاني شدن اقتصاد و تحولات بازار»، «نقش و جايگاه ترتيبات منطقه‌اي در اقتصاد جهاني» و «پيامدهاي جهاني شدن اقتصاد بر ايران» توسط صاحبنظران ارايه و مورد بحث و بررسي قرار گرفت.