كارآيي اقتصادي و رشد بهره‌وري

عامل رويارويي با رقابت مخرب است

 

 

اشاره؛

بحث در خصوص جهاني سازي اقتصاد و تجارت و گسترش فضاي رقابت سالم، به ويژه در سال‌هاي پس از دومين جنگ جهاني همواره در محافل اقتصادي بين‌المللي وجود داشته و پيشرفت‌هايي نيز در سايه انجام گفت‌وگوهاي چندجانبه تجاري صورت گرفته است.

از زمان عقد «پيمان عمومي تعرفه و تجارت» (گات) تا پيمان آزادسازي تجاري گفت‌وگوهاي دور اروگوئه در اواخر قرن بيستم، پيشرفت‌هاي درخور توجهي در زمينه آزادسازي و  ايجاد فضاي رقابتي در تجارت بين‌المللي به دست آمده و بسياري از كشورهاي جهان در قالب سازمان جهاني تجارت هنوز به تلاش‌هاي خود در اين راستا ادامه مي‌دهند.

با اين وجود دامپينگ يا به عبارتي رقابت مكارانه يا رقابت ناسالم، از ابزارهايي است كه مورد استفاده شماري از شركت‌ها براي گسترش بازار فروش خارجي قرار مي‌گيرد و خسارت‌هايي را نيز به بخش‌هاي اقتصادي كشورهاي مواجه به اين امر وارد مي‌سازد. حركت جهاني به سوي وضع قوانين ضد رقابت ناسالم يا آنتي‌دامپينگ پيش رفته، اما هنوز در مواردي به چشم مي‌خورد كه با ممنوعيتي از سوي سازمان جهاني تجارت نيز مواجه نيست.

در خصوص تعريف دقيق واژه دامپينگ، راه‌هاي اعمال رقابت مخرب، راه‌هاي پيشگيري از بروز خسارات اقتصادي در برابر دامپينگ شركت‌هاي خارجي و... خبرنگار نشريه «بررسي‌هاي بازرگاني» با دكتر اميرهوشنگ اميني، مشاور عالي اقتصادي اتاق بازرگاني و صنايع و  معادن ايران و رييس مركز تحقيقات و بررسي‌هاي اقتصادي اتاق ايران گفت‌وگويي دارد كه با هم مي‌خوانيم.

 

n به نظر شما واژه دامپينگ (رقابت مكارانه) چه معنا و مفهومي دارد؟

Ž به نظر من به كار بردن اصطلاح «رقابت مكارانه» به جاي «دامپ كردن» يا «دامپينگ» (Dumping) نه‌تنها درست نيست، بلكه تا حدود زيادي از رعايت نزاكت لازم در برخورد با مسايل علمي - تخصصي به دور است. بنابراين چنانچه بخواهيم براي اصطلاح يا واژه «دامپينگ» واژه‌اي فارسي به كار ببريم، بهتر است از اصطلاحاتي مانند «رقابت ناسالم» يا «رقابت مخرب» استفاده كنيم و چنانچه با معني درست «دامپينگ» آشنا باشيم، همان واژه دامپينگ را به كار ببريم.

به هر تقدير، بايد توجه داشت كه برخي شركت‌ها براي تحصيل يا به دست آوردن سهم در بازارهاي خارجي و يا به علت در اختيار داشتن پاره‌اي انحصارات، در خارج از كشور خود يا كشوري كه به آن كالا صادر مي‌كنند، كالاي خود را زير قيمت طبيعي يا به‌هنجار در تجارت عرضه مي‌كنند. لذا چنانچه بخواهيم واژه يا اصطلاح «دامپينگ» را تعريف يا تبيين كنيم، بايد توجه داشته باشيم كه به طور كلي و اصولي«دامپينگ» از واژه انگليسي "to dump" به معناي «زير قيمت رفتن» يا «زير قيمت فروختن» مشتق شده است.

از اين رو بر اساس تعريف ساده‌اي كه پيش از تشكيل سازمان جهاني تجارت ارايه شده است، «دامپينگ» زماني به وقوع مي‌پيوندد كه كالا در خارج از كشور محل توليد آن، زير قيمت طبيعي يا قيمت به‌هنجار در تجارت و به عبارت روشن‌تر ارزان‌تر از داخل عرضه شود. بايد توجه داشت كه در اينجا منظور از قيمت طبيعي همان قيمتي است كه در كشور صادركننده دريافت مي‌شود. به هر حال قيمت طبيعي را به گونه‌اي متفاوت مي‌توان سنجيد و تعيين كرد، از جمله:

-           قيمت كالا در محل صدور

-           در صورتي كه امكان برخوردار شدن از قيمت كالا در محل صدور فراهم نباشد، بايستي بالاترين قيمت كالاي موردنظر يا مشابه آن در كشور واردكننده ملاك عمل قرار گيرد.

-           در صورتي كه چنين امكاني هم وجود نداشته باشد، روشن است كه قيمت موردنظر بايستي بر اساس هزينه يا سود نهايي هر يك از عوامل توليد به اضافه هزينه حمل و نقل و سود متعارف و مقبول عرف تجاري، تعيين و ملاك عمل باشد.

لازم به يادآوري است كه «دامپ كردن» كالا يا زير قيمت طبيعي عرضه كردن كالا در كشور واردكننده كالا از ديد «موافقتنامه عمومي تعرفه و تجارت» (گات) در گذشته و هم‌اكنون سازمان جهاني تجارت ممنوع است.

      نكته ديگري كه در اينجا يادآوري آن ضرورت دارد، اين كه «دامپ كردن» يا «دامپينگ» داراي انواع گوناگون است كه از آن جمله مي‌توان به نوع مخرب و ناسالم آن كه از نظر سازمان جهاني تجارت نيز منع شده است، اشاره كرد، مانند عرضه ارزان‌تر كالا در خارج و تأمين آن از محل ثابت نگاه داشتن قيمت‌ها در داخل كشور كه در واقع محلي مخرب براي صنايع كشور واردكننده است، ضمن آنكه تفاوت قيمت (قيمت صادراتي و بازار داخلي) بايستي به مصرف‌كننده داخلي تحميل شود.

      نوع ديگر رقابت مخرب، قيمت و عرضه ارزان‌تر به لحاظ وجود انحصار و توليد بيش از حد نياز و مصرف داخلي و... است.

      نوع ديگري از عرضه ارزان‌تر كالا كه از نقطه‌نظر سازمان جهاني تجارت هنوز ممنوع اعلام نشده است، در زمينه دستمزد توليدكنندگان اعم از مديران و كارگران، تأمين مواد اوليه و يا هزينه حمل و نقل در اختيار توليدكنندگاني كه براي صادرات، كالا توليد مي‌كنند، قرار مي‌گيرد.

      در مواردي كه دامپينگ از ديد سازمان جهاني تجارت منع شده است، قوانيني با عنوان «آنتي دامپينگ» (Anti-Dumping) وضع شده است كه كشورها براي حمايت صنايع به طور كلي توليدات خود از آنها بهره مي‌گيرند.

      البته بايد توجه داشت كه «دامپ كردن» كالا و به طور كلي «دامپينگ» جنبه‌هاي گوناگون و متفاوتي دارد كه بحث درباره هر يك از آنها فرصت مناسب و جداگانه‌اي را طلب مي‌كند.

n  آيا  دامپينگ به معناي رقابت ناسالم و مخرب ميان توليدكنندگان در داخل براي بيرون راندن توليدكننده كوچكتر مي‌باشد؟

Ž همان گونه كه در تعريف دامپينگ عنوان شد، دامپينگ به معناي ارزان‌تر از داخل عرضه كردن كالا در خارج است و لذا در داخل كشور و در بين توليدكنندگان نمي‌توان از دامپينگ سخني به ميان آورد. بنابراين عرضه كالا ارزان‌تر از قيمت تمام شده توسط يك توليدكننده براي خارج كردن رقيب از ميدان رقابت و يا شكستن بازار داخلي را نبايد دامپينگ تلقي كرد.

n  آيا توليدكنندگان ايراني تاكنون با دامپينگ شركت‌هاي خارجي در بازار ايران روبه‌رو شده‌اند؟

Ž چنانچه منظور در ارتباط با توليدات داخلي باشد، به اين معنا كه يك شركت خارجي براي رقابت با توليدات داخلي اقدام به دامپينگ كرده باشد، تصور نمي‌كنم. زيرا نيازي به اين كار نيست. در اقتصاد تا حدودي متمركز دولتي ايران هزينه نهايي توليد كه بخش اعظم آن توسط دولت توليد مي‌شود، نيازي به دامپ كردن كالا توسط شركت‌هاي خارجي وجود ندارد. دليل آن هم رواج قاچاق است كه ملاحظه مي‌شود قيمت اين نوع كالاها به مراتب از كالاهاي مشابه داخلي ارزان‌تر است.

نمونه بارز ما توليدات نساجي است. اما اگر منظور دامپينگ كردن شركت‌هاي خارجي براي رقابت با رقباي خارجي خود باشد، به نظر مي‌رسد، چنين فعلي انجام شده باشد و تجار ما نيز با چنين وضعيتي روبه‌رو شده باشند كه صد البته اين نوع رقابت نبايد منعي هم داشته باشد.

n  توليدكنندگان داخلي چگونه مي‌توانند در برابر رقابت مخرب شركت‌هاي خارجي در بازار ايران مقاومت كنند؟

Ž در صورتي كه رقابتي از اين نوع كه عنوان شد ناسالم و مخرب است، توسط شركت‌هاي خارجي ايجاد شود كه بعيد به نظر مي‌رسد، زيرا زمينه‌هاي لازم براي دامپينگ كالا در برابر توليدات داخلي وجود ندارد، بي‌ترديد بايستي از طريق اعمال تعرفه‌هاي گمركي سنگين با آن روبه‌رو شد.

n  رشد كارآيي اقتصادي و بهره‌وري تا چه حد مي‌تواند بنگاه‌هاي اقتصادي را در برابر دامپينگ، تقويت بنيه و تجديد حيات نمايد؟

Ž كارآيي اقتصادي و رشد بهره‌وري بي‌ترديد عمده‌ترين عامل رودرروي رقابت ناسالم و از نوعي كه عنوان شده، مي‌باشد. امكان برخوردار شدن از كارآيي اقتصادي و رشد بهره‌وري در اقتصادهاي متمركز به ويژه نوعي كه در ايران وجود دارد،‌مقدور نيست. البته نبايد فراموش كرد كه «دامپ كردن» كالا در هر شرايطي در كشورهايي نظير كشور ما كه توليدكنندگان از نقطه‌نظر كمي و كيفي به هيچ روي با كشورهاي پيشرفته صنعتي قابل سنجش نيستند، ممكن است و لذا بر دولت، مسؤولان و كارگزاران حكومتي به ويژه بازرگانان واجب است كه توليدات داخلي را با اعمال تعرفه‌هاي سنگين گمركي در اين گونه موارد مورد حمايت قرار دهند.

n  آيا  صادركنندگان ايراني در بازارهاي خارجي با دامپينگ شركت‌هاي خارجي ديگر روبه‌رو شده‌اند؟ چه واكنشي نشان داده‌اند؟

Ž تصور نمي‌كنم چنين رويدادي دست كم در بيست سال اخير رخ داده باشد. زيرا به طور كلي و اصولي قيمت تمام شده انواع كالاهاي توليدي ايران در قياس با كالاهاي توليدي ديگر كشورها بالاتر است و لذا نيازي به دامپينگ كالا توسط شركت‌هاي خارجي وجود ندارد. بنابراين به نظر نمي‌رسد در برابر عملي كه به وقوع نپيوسته است، واكنشي رخ داده باشد.

n  آيا ورود ايران به سازمان جهاني تجارت مي‌تواند صادركنندگان و توليدكنندگان كشور را در بازارهاي خارجي در برابر دامپينگ حفاظت كند؟

Ž بله، به طور كلي از آنجا كه دامپ كردن كالا و دامپينگ مغاير با روش‌هاي تجارت آزاد است، از اين رو از نظر سازمان جهاني تجارت منع شده است، و لذا در صورت بروز چنين رويدادي صادركننده مي‌تواند مورد حمايت باشد كه چگونگي آن مستلزم بررسي اسناد مربوط و تهيه شده توسط سازمان جهاني تجارت است.

n  آيا دولت مي‌تواند شرايط رقابتي يكساني را در بازار فراهم كند و از بروز رقابت مخرب جلوگيري نمايد؟

Ž البته دولت مي‌تواند شرايط رقابتي يكساني را در بازار فراهم كند و آن حمايت از رهاسازي تصديات اقتصادي و يا دست‌كم برخورد يكسان در تمام موارد با بخش‌هاي دولتي و خصوصي مي‌باشد.

n  آيا امتيازهاي خاص يا رانت‌هايي كه در بخشي از فعاليت‌هاي اقتصادي وجود دارد، مي‌تواند خود تقويت‌كننده فضاي رقابت ناسالم باشد؟

Ž به طور كلي امتيازات خاصي كه وجود داشته، دارد و خواهد داشت، خودبه‌خود نه‌تنها موجد رقابتي ناسالم و مخرب خواهد بود، بلكه مي‌تواند به مورد «دامپينگ» نيز كمك كند، و اين قابليتي است كه از اقتصاد متمركز دولتي برمي‌آيد.

n  آيا هنوز شرايط دامپينگ قابل مشاهده است؟

Ž من فضاي حاكم بر اقتصاد و تجارت جهاني را كاملاَ رقابتي مي‌بينم و بي‌ترديد در بين كشورهاي صنعتي يا در آستانه صنعتي شدن، شرايط دامپينگ نيز كاملاً فراهم و قابل مشاهده است. با توجه به وجود كشورهاي مصرف‌كننده و خريدار انواع توليدات كشورهاي متفاوت و كشورهاي در آستانه صنعتي شدن، شرايط لازم براي دامپينگ قابل ملاحظه است.