 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 165 |
|
با توليد زعفران به روشهاي علمي
برداشت آن تا دو برابر افزايش مييابد
اشاره؛
زعفران يكي از
محصولات كشاوري ارزشمند صادراتي ايران است كه در زمينهاي خشك و نيمهخشك جنوب
خراسان و برخي نقاط كشور كشت ميشود. ارزش اقتصادي فراوان زعفران در بازارهاي
جهاني و اشتغال و درآمد مناسبي كه پرورش اين گياه به دنبال دارد، بازده اقتصادي آن
را قابل توجيه نموده است.
با وجود آنكه
بخش اعظم زعفران مصرفي جهان در ايران توليد ميشود، اما موانعي براي كسب درآمد
ارزي معقول از صادرات زعفران وجود دارد كه بررسي و يافتن راهكارهاي مناسب براي
برطرف ساختن اين موانع ميتواند در رشد درآمدهاي ارزي، ايجاد اشتغال مناسب و...
تأثير بسزايي داشته باشد.
خبرنگار نشريه
«بررسيهاي بازرگاني» در گفتوگو با آقاي دكتر رضا اميدبيگي، دانشيار و معاون
پژوهشي دانشكده كشاورزي دانشگاه تربيت مدرس و متخصص توليد و فرآوري گياهان دارويي
كه كتابهاي متعددي در اين زمينه به رشته تحرير درآورده، مباحث مربوط به توليد و
تجارت زعفران را در ميان گذاشته است.
ماحصل اين گفتوگو را با هم ميخوانيم.
* تاريخچه كشت زعفران در ايران به چه زماني برميگردد؟
كشت زعفران در ايران از
زمان «مادها» آغاز شده است. اين گياه بسيار قديمي با فرهنگ سرزمين ما عجين شده
است.
شغل زعفرانكاري در جنوب
خراسان از پدر به فرزند ميرسد و طي سالهاي سال يك خانواده حرفه زعفرانكاري را
دنبال كرده و آن را يك فعاليت مقدس قلمداد ميكنند و كساني كه در كاشت و داشت و
برداشت زعفران زحمت ميكشند، حاضر به تقلب نيستند.
* ويژگيهاي گياه زعفران را ذكر كنيد.
«مارگالت» يكي از
اكولوژيستهاي معروف جهان كه اسپانيايي است، عقيده دارد اگرچه برخي سرزمينها كمبهره
هستند، اما بايد از اين سرزمينهاي كمبهره نيز استفاده كرد.
وي كه برنده جايزه نوبل
نيز ميباشد، براي بهرهبرداري از سرزمينهاي كمبهره موضوع زراعت گياهان دارويي
را مطرح كرده است.
زعفران جزو گياهان
دارويي است كه ميتواند در زمينهاي كمبهره به نحو مطلوب رشد كند، چرا كه مواد
مؤثر در اين گياه افزايش پيدا ميكند و چون ارزش افزوده آن بالا است، ميتواند در
اقتصاد آن سرزمين و مردم آن خطه، مؤثر واقع شود.
سرزمين ايران جزو مناطق
كمبهره محسوب ميشود كه بخشهايي از آن در ناحيه نيمهخشك و خشك جهان واقع شده
است. گياه زعفران جزو گياهان كمتوقع است كه در سرزمينهاي خشك توليد ميشود. و
بازده اقتصادي آن بسيار بالا است.
زعفران زماني نياز به آب
دارد كه گياهان ديگر نياز به آب ندارند، يا اينكه نياز آنها به آب در حداقل است.
گياه زعفران تابستان در
خواب است و به هيچوجه به آب نياز ندارد و چون در زمستان رشد ميكند، داراي هيچگونه
آفت جدي نيست و نيازي به سمپاشي ندارد.
زعفران گياهي چند ساله
است و اگر يك بار كشت شود تا 17 يا 18 سال ميتوان از آن بهرهبرداري كرد، از اين
رو زعفران در مناطق كمبهره به مثابه طلا براي كشاورزان است.
وزن كم زعفران و عدم
نياز به وسايل حمل و نقل باعث سهولت نگهداري و حمل و نقل آن ميشود و در اين رهگذر
هزينهها كاهش مييابد.
زعفران جزو گياهان كارگر
طلب است و اشتغالزا محسوب ميشود، چون كلالههاي آن ارزش دارد و تا امروز هنوز
هيچگونه ماشيني طراحي نشده است كه بتواند كلالههاي زعفران را جمعآوري و برداشت
كند. بنابراين تعداد زيادي كارگر را مشغول به كار ميكند.
طبق آمار موجود حدود 100
هزار خانوار در جنوب خراسان از كاشت، داشت و برداشت زعفران ارتزاق ميكنند.
* سطح زيركشت زعفران و توليد در هكتار
اين ماده ارزشمند در ايران چقدر است؟
سطح زير كشت زعفران در
ايران حدود 35832هكتار است كه از هر هكتار 5 تا 7 كيلوگرم زعفران برداشت ميشود.
ميزان توليد در هكتار
زعفران در كشورمان بسيار ناچيز است. اگر توليد آن علميتر شود و از حالت سنتي
درآيد، ميزان توليد در هكتار به 10 تا 12 كيلو افزايش خواهد يافت.
* سطح زير كشت
زعفران در ايران از چه زماني متحول شده است؟
قبل از سال 1315 زعفران در ايران در سطوح
بزرگ كشت نميشد، بلكه كشت زعفران در باغ يا باغچههاي مردم صورت ميگرفت تا مصرف
خانوار تأمين شود.
از سال 1315 به بعد سطح
زير كشت زعفران افزايش پيدا كرد و از 2950 هكتار به 35832 هكتار در سال 1378 رسيد.در
سال 1378 در استان خراسان حدود 170 تن زعفران توليد شد.
جنوب خراسان داراي زمينهاي
كويري است اما در شهرهاي مختلف از 25 هكتار تا 4000 هكتار زعفران زيركشت است.
* عمدهترين نقاط
توليد زعفران ايران كجاست؟
حدود 95 درصد زعفران ايران در جنوب خراسان
كشت ميشود، اما در سالهاي اخير در اطراف ساوه، قم و قزوين نيز كشت زعفران متداول
شده است.
* آيا كشت زعفران
در ميان محصولات كشاورزي داراي مزيت نسبي است؟
به يقين داراي مزيت است، زيرا كشت زعفران
فقط يك بار انجام و چند سال از آن برداشت ميشود.
زعفران نيازي به آبياري
ندارد و بهطور معمول با بارندگيهاي پاييز سبز ميشود و چنانچه آب نياز داشته
باشد، زماني است كه گياهان ديگر به خواب رفتهاند و نياز به آب ندارند.
زعفران يكي از گياهاني
است كه ميتواند منبع درآمد عظيمي براي مناطق خشك و كويري باشد. اصولاً اين گياه
با ارزش در زمينهاي نامناسب كه براي هيچ محصولي مفيد نيست، كشت ميشود و آفات و
بيماري ندارد.
* كشت زعفران به
صورت سنتي انجام ميشود يا صنعتي؟
متأسفانه در ايران كشت زعفران به صورت
سنتي است و مهمترين فرآيند پس از برداشت آن، يعني خشك كردن زعفران نيز به شيوه
سنتي انجام ميگيرد.
خشك كردن زعفران در
اسپانيا با روشهاي مناسب و به صورت ماشيني انجام ميگيرد، اما در ايران هنوز روشهاي
سنتي متداول است.
در سال 1372 شبكه
تلويزيوني C** آمريكا فيلمي از توليد زعفران ايران
نشان داد كه تأثير زيادي روي خريداران خارجي اين محصول گذاشت و فروش آن را دچار
لطمات شديدي كرد. كاشت، داشت و برداشت زعفران متأسفانه علمي نيست.
اگر دولت كاشت، داشت و
برداشت زعفران را با فناوري روز جهان منطبق سازد، جدا از آنكه بيكاري را در سطح
وسيعي بهبود ميبخشد، روي درآمد زعفرانكاران نيز تأثير زيادي خواهد داشت.
* چه نهادههايي در
زمينه كشت زعفران داراي اهميت است؟
دانش، آگاهي و فناوري مناسب، نهاده مهم
براي كشت زعفران است. البته زمينهايي كه زيركشت زعفران ميرود، بعد از 15 تا 20
سال كه زعفران در آن كاشته ميشود، گياه ديگري نميتواند در آن رشد كند و اين زمين
پس از 20 سال براي كشت زعفران نيز مناسب نخواهد بود. هنوز مشخص نشده است چه موادي
در زمينهاي زعفرانكاري باعث اين وضعيت ميشود. بايد محققين ايراني بررسي كنند كه
چرا يك زمين زعفرانكاري شده به چنين وضعي دچار ميشود و چگونه ميتوان اين وضعيت
را از بين برد و مواد سمي كه از ريشه زعفران توليد ميشود، را چگونه ميتوان خنثي
كرد.
* آفات زعفران را ذكر
فرماييد.
مهمترين آفت گياه زعفران، موش است. اين
حيوان در زمينهاي زعفران لانه ميكند و پيازهاي زعفران را ميخورد.
* نحوه مبارزه با
موش مزارع زعفران چگونه است؟
مبارزه با اين حيوان موذي نيز به صورت سنتي انجام ميگيرد.
زعفرانكاران يك لوله پلاستيكي را به اگزوز موتورسيكلت خود متصل ميسازند، و سر
ديگر آن را در لانه موش قرار ميدهند، سپس موتورسيكلت را روشن كرده و دود حاصله از
راه لوله پلاستيكي به داخل لانه موش منتقل شده و سبب خفه شدن اين حيوان ميشود.
زعفران آفت خاصي به جز
موش ندارد، اما زعفرانكاران از سموم موشكش استفاده نميكنند.
* ميزان اشتغال موردنياز در هر هكتار مزرعه
زعفران چقدر است؟
هنگام برداشت زعفران اهالي يك ده همه در برداشت اين محصول به
يكديگر كمك ميكنند. برداشت گل زعفران مكانيزه نيست، در نتيجه اشتغال زيادي را ميطلبد.
* آيا گلهاي زعفران ارزش اقتصادي ندارد؟
ثابت شده گلهاي زعفران داراي ارزش
اقتصادي بالايي است. يك پروفسور فرانسوي سال گذشته در سفر خود به ايران 20 كيلو گل
زعفران را به فرانسه برد و از آن مادهاي استخراج كرده است كه اين ماده ميتواند
تحول عظيمي در صنعت عطرسازي جهان ايجاد كند.
اين پروفسور كه از
مشاوران عالي صنعت عطرسازي فرانسه است،امسال سفارش 500 كيلو زعفران را به ايران
داده است.
* چرا برداشت گل
زعفران قبل از آفتاب است؟
گياهان دارويي داراي موادي هستند كه آنها را صاحب عطر و طعم
كرده است. براي آنكه آفتاب شديد به آنها نتابد و مواد معطر زعفران متصاعد نشود،
توصيه ميشود زعفران قبل از طلوع آفتاب برداشت شود تا عطر و طعم آن تحتالشعاع
آفتاب قرار نگيرد و محفوظ بماند.
خشك شدن زعفران نيز در
سايه انجام ميشود. البته مهمترين روش براي خشك كردن زعفران استفاده از وسايل خشككنندة
الكتريكي است كه در ايران متداول نيست.
* زعفران در بين
محصولات كشاورزي از نظر ارزشي چه اهميتي دارد؟
در حال حاضر ارزش يك كيلو زعفران مرغوب در
بازارهاي جهاني بيش از 1200 دلار است، در صورتي كه ارزش يك تن گندم 120 تا 140
دلار است، يعني يك كيلو زعفران با 8 تا 10 تن گندم برابري ميكند.
ذكر اين نكته ضروري است
حمل و نقل يك كيلو زعفران ساده است، اما حمل و نقل 10 تن گندم بسيار مشكلتر است.
* چرا امروزه
زعفران در بازارهاي جهاني اهميت بالايي دارد؟
سالهاي متمادي زعفران به عنوان يك رنگدهنده،
ادويه و يك مطبوعكنندة غذا مورد استفاده قرار ميگرفت، اما مطالعات اخير نشان
داده است در زعفران موادي وجود دارد كه نشاطآور بوده و خاصيت آرامبخشي قابلتوجهي
در انسان دارد.
آزمايشگاههاي پزشكي
دريافتهاند مصرف زعفران انسان را از حالت غم و اندوه خارج ميكند و حالت مفرح و
شادي به او دست ميدهد. صنايع داروسازي در سطح جهان درصدد هستند داروهاي ضدافسردگي
از زعفران بهدست آورند.
زعفران خواص ديگري مانند
اشتهاآوري و تقويت كننده دستگاه گوارش دارد و باعث سلامتي انسان ميشود. زعفران
گياهي است كه از هنگام تولد تا مرگ مورد استفاده قرار ميگيرد.
* آيا طعم و كيفيت
زعفران رقباي ايران با زعفران ايراني قابل مقايسه است؟
پروفسور بتي كه از كارشناسان خبرة زعفران
در جهان است و روي زعفران يونان، اسپانيا و ايران تحقيقات زيادي انجام داده، معتقد
است زعفران ايران با زعفران هيچ كشوري قابل مقايسه نيست.
متأسفانه زعفران ايران
با ناخالصي روبهرو ميشود و كساني كه در تجارت اين محصول تقلب ميكنند، آن را با
گلرنگ مخلوط كرده و مواد رنگي به آن ميزنند و در نتيجه بازار نسبت به زعفران
ايران بدبين ميشود.
زعفران ايران از نظر ميزان
انرژي، ارزش غذايي و مواد رنگي به مراتب بالاتر از زعفران كشورهاي رقيب است.
طعم و عطر زعفران ايران
را به هيچوجه زعفران كشورهاي اروپايي ندارد.
* زعفران در چه
كشورهايي بيشتر مصرف ميشود؟
زعفران در كشورهايي مورد مصرف قرار ميگيرد
كه درآمد سرانه بالايي دارند. امارات متحده عربي، ژاپن و كشورهاي اروپايي از جمله
كشورهاي مصرفكنندة زعفران هستند.
در كشورهاي فقير زعفران مصرف نميشود.
امارات متحده عربي سالانه 25 تن زعفران مصرف ميكند. فرانسه، ايتاليا، سنگاپور نيز
به ترتيب داراي مصرفي به ميـزان 6/2، 2/2 و 6/1 تن در سال ميباشند.
* نقش زعفران ايران در بازارهاي جهاني را ذكر
فرماييد.
در حال حاضر 65 درصد زعفران مصرفي جهان از ايران تأمين ميشود.
95 درصد محصول زعفران ايران در جنوب خراسان توليد ميشود.
اطلاعات بهدست آمده حاكي است كه
متأسفانه هر ساله 35 تا 40 تن زعفران به صورت قاچاق از ايران خارج ميشود كه اگر
دولت بتواند از اين امر جلوگيري كند و اين ميزان زعفران از مبادي قانوني به خارج
برود، سود هنگفتي براي كشور خواهد داشت.
* قيمت زعفران ايران در بازارهاي جهاني چقدر
است؟
قيمت هر كيلو زعفران ايران در بازارهاي جهاني 300 تا 400 دلار
است، اما قيمت زعفران در بازارهاي جهاني به 1000 تا 1200 دلار ميرسد. اسپانياييها
زعفران ايران را با مارك خودشان به قيمتهاي بالا ميفروشند.
* به چه دليل زعفران ايران را با قيمتهاي
پايين خريداري ميكنند؟
يكي از دلايل عمدة اين امر، مراحل پس از برداشت است كه عمدهترين
فرآيند پس از برداشت زعفران، خشك كردن آن است.
اين مشكل روي پسته ايران هم مشاهده
ميشود و وجود سم افلاتوكسين پسته در اثر فرآيندهاي پس از برداشت است.
سنتي خشك كردن زعفران در ايران باعث
ميشود يك سري قارچها روي زعفران رشد كند و فروش آن را در بازارهاي خارجي با مشكل
مواجه سازد.
اگر اين مشكل توسط مسؤولان مربوطه
حل شود،قيمت زعفران ايران در بازارهاي جهاني ميتواند تا 4 برابر ميزان كنوني
افزايش يابد.
* صادرات چه ميزان نفت با يك كيلو زعفران قابل
مقايسه است؟
اگر كيفيت زعفران ايران بالا برود، قيمت آن در بازارهاي جهاني
تا 1000 دلار ميرسد. اما قيمت يك بشكه نفت ايران 25 دلار است. در نتيجه قيمت 40
بشكه نفت برابر يك كيلو زعفران خواهد بود.
هم اينك كه قيمت زعفران ايران در
بازارهاي جهاني بهطور متوسط 300 دلار در هر كيلو است، كه معادل بهاي 12 بشكه نفت
است.
حدود يكصدهزار خانوار در
جنوب خراسان از كاشت، داشت و برداشت زعفران ارتزاق ميكنند. توليد زعفران، كارگربر
است و تاكنون هيچگونه ماشيني براي برداشت و جمعآوري كلاله اين گياه طراحي نشده
است.
* آيا در محيطهاي آموزشي ايران در زمينه توليد
و صادرات زعفران دروسي تدريس ميشود؟
متاسفانه خير. به نظر من همانگونه كه در ايران سازمان چاي و
دخانيات وجود دارد، و روي كاشت، داشت و برداشت چاي و دخانيات تحقيق انجام ميشود،
بايد يك انستيتو تحقيقات زعفران نيز تاسيس شود تا متخصصان و افراد خبره در كنار
اساتيد دانشگاهي اين محصول به تحقيق و توسعه كشت و عملآوري آن بپردازند.
كشورهاي اسپانيا و يونان در زمينه
توليد و تجارت زعفران جزو رقباي ايران هستند، اما توليد آنان بر اساس فناوري روز
صورت ميگيرد و در نتيجه اروپاييان ترجيح ميدهند زعفران اسپانيا را خريداري كنند
و در نتيجه زعفران اسپانيا داراي قيمت بالاتري از زعفران ايران است.
كشورهايي چون يونان و اسپانيا با
آنكه داراي سطح زير كشت پايينتر از ايران هستند، اما عملآوري زعفران آنها به
نحوي است كه قيمت زعفرانشان چند برابر ايران است.
متاسفانه در ايران ارتباطي بين محيط
دانشگاه و توليدكنندگان زعفران نيست.