با رعايت اصول بهزراعي

مي‌توان بازده توليد زعفران را

تا دو برابر افزايش داد

 

اشاره؛

يكي از محصولات كشاورزي ارزشمند ايران كه از ديرباز به اقصي‌نقاط جهان صادر مي‌شده، زعفران است. زعفران از ادويه‌هايي است كه ارزش غذايي و دارويي فراواني دارد و نه‌تنها در آسيا، بلكه در اروپا و آمريكا خواستاران زيادي دارد.

توليد زعفران نه‌تنها روستانشينان مناطق كويري را از كار و درآمد مناسبي برخوردار مي‌سازد، بلكه مي‌توان با افزايش توليد و صادرات آن، درآمدهاي ارزي قابل اطميناني را براي اقتصاد كشور تأمين كرد. خوشبختانه در سال‌هاي اخير نيز كشت زعفران در سطح وسيعي از كشور توسعه يافته است، اما ميزان صادرات اين محصول متناسب با توليد و تقاضاي جهاني براي آن نمي‌باشد.

در اين مقاله با توليد زعفران در ايران و توسعه كشت و پرورش اين گياه در سال‌هاي اخير آشنا مي‌شويم.

 

 

 

زعفران باارزش‌ترين ادويه جهان است كه خاستگاه آن به برخي نواحي ايران برمي‌گردد و ايرانيان باستان كشت و پرورش آن را رونق بخشيدند.

زعفران با نام علمي "Crocus Sativus" گياهي پيازي است كه از خانواده "Iridacea" مي‌باشد. گل زعفران به رنگ بنفش با شش گلبرگ مي‌باشد كه در مركز آن مادگي با كلاله سه‌شاخه‌اي قرمزرنگ قرار دارد كه به همراه قسمتي از خامه، زعفران مصرفي را تشكيل مي‌دهد.

اين گياه داراي مواد ارزشمندي است كه از آن جمله مي‌توان به "Picrocrocin" (با فرمول C₁₆H₂₆O₂) اشاره كرد كه براثر هيدروليز، ماده معطر "Saffranol" را توليد مي‌كند و نيز "Crocin" ماده رنگي موجود در زعفران است. زعفران داراي خصوصيات دارويي مانند ايجاد نشاط، كمك به سيستم گوارشي و هاضمه، زيباكننده رنگ پوست و صورت و... اشاره كرد.

خاستگاه زعفران، ايران است. عرب‌ها پس از فتح ايران با زعفران آشنا شدند و توسط آنها زعفران به اسپانيا منتقل و در آنجا نيز كشت شد.

ايران بزرگترين توليدكننده و صادركننده زعفران در جهان است. تقريبا 97 درصد توليد زعفران ايران در استان خراسان صورت مي‌گيرد. سطح زير كشت زعفران ايران در سال گذشته حدود 40 هزار هكتار و ميزان توليد آن 140 تا 150 تن برآورد شده است.

زعفران به عنوان يك گياه ادويه‌اي و دارويي از زمان‌هاي بسيار دور مورد استفاده انسان قرار گرفته است. شماري از كارشناسان مبداء زعفران را ايالت قديم «مادها» در ايران مي‌دانند، البته برخي از محققان نيز عقيده دارند كه زعفران در منطقه وسيع‌تري رويش داشته و منشاء آن مي‌تواند يونان، تركيه، آسياي صغير و ايران باشد و سپس كشت آن از مشرق تا شمالي‌ترين نقاط هندوستان و چين و از غرب تا اسپانيا گسترش يافته است.

در يونان قديم از زعفران به عنوان دارو و براي معالجه بسياري از بيماري‌ها مانند چشم‌درد و امراض زنان استفاده مي‌شده است و به علت بوي خوش آن، از زعفران براي معطر كردن مجالس عمومي نيز استفاده مي‌شده است.

در ايران، هندوستان و چين، از زعفران در تهيه خوراك استفاده مي‌كردند. اطباي قديم از جمله  زكرياي رازي در قرن هشتم، بوعلي‌سينا در قرن نهم، ابوريحان بيروني در قرن دهم، حكيم مونس حسيني در قرن شانزدهم، علوي خراساني شيرازي در قرن هفدهم، امين‌الاطباء در قرن هجدهم، ناظم‌الاطباء در قرن نوزدهم و برخي محققان ايراني در قرن بيستم از زعفران در آثار خود نام برده‌اند. در اكثر آثار از زعفران به عنوان يك ماده معطر براي غذا و شيريني‌ها، ايجاد نشاط، تحريك اشتها و هضم غذا ذكر شده است. همچنين از زعفران به عنوان مسكن سرفه و برونشيت‌هاي مزمن. تسكين درد دندان، رفع حالات تشنجي و بي‌خوابي، دفع سنگ كليه و صفرا، تقويت‌كننده بينايي و درماني اسهال ذكر شده است.

 

كاشت زعفران در ايران

«آب» در  بخش كشاورزي ايران، همواره به عنوان يك عامل محدودكننده تلقي مي‌شود. اما زعفران گياهي است كه آبياري زيادي را طلب نمي‌كند و زمان آبياري آن نيز هنگامي است كه ديگر محصولات زراعي به آب نياز ندارند. از سوي ديگر، اين گياه در هنگام خواب تابستاني نيز به آب نيازي ندارد. رويش گياه زعفران در پاييز و زمستان موجب مي‌شود كه اين گياه از آفات و بيماري در امان بماند و نياز به سمپاشي‌هاي مكرر نداشته باشد. از سوي ديگر زعفران گياهي چندساله است. هزينه و زحمت كشت آن در يك مرحله (يك سال) صورت مي‌گيرد و چند سال محصول مي‌دهد. با اين وجود براي كشت، پرورش و برداشت زعفران، نيروي انساني زيادي به‌كار گرفته مي‌شود. بيش از 100 هزار خانوار در نواحي گرم، خشك و كويري جنوب خراسان از كاشت، داشت و برداشت زعفران، ارتزاق مي‌كنند.

 

ايران بزرگترين توليدكننده و صادركننده زعفران در جهان است و 97 درصد زعفران توليدي در ايران در استان خراسان به‌دست مي‌آيد. بيش از 100 هزار خانوار در نواحي گرم، خشك و كويري جنوب خراسان از كاشت زعفران ارتزاق مي‌كنند

از آنجا كه پرورش زعفران نيازمند بهره‌گيري از تجهيزات حمل و نقل و... است و آب موردنياز براي پرورش آن نيز خيلي زياد موردنياز نمي‌باشد، بازده اقتصادي مطلوبي دارد.

سطح زير كشت زعفران در ايران از 9684 هكتار در سال 1367 به 12309 هكتار در سال 1368 (آغاز نخستين برنامه پنج‌ساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور) رسيد. در سال 1372 (سال پاياني برنامه اول) سطح زير كشت زعفران 19261 هكتار و در سال بعد از آن (سال تكميلي برنامه اول - 1373) به 19882 هكتار افزايش يافت. در جريان دومين برنامه پنج‌ساله توسعه اقتصادي، سطح زير كشت اين گياه از 19882 هكتار (در سال 1374) به 36724 هكتار رسيد كه تقريباً دو برابر شد.

طبق برآورد كارشناسان وزارت جهاد كشاورزي، سطح زير كشت زعفران در سال گذشته به 40 هزار هكتار بالغ شد. استان خراسان با 80 هزار بهره‌بردار زعفران، مهمترين منطقه كشت و پرورش زعفران ايران مي‌باشد.

طبق آمارهاي موجود، سطح زير كشت اين محصول در استان خراسان در

آمار 12 ساله سطح زير كشت، ميزان توليد و عملكرد زعفران ايران

سال 1378 به 35822 هكتار رسيد كه حدود 97 درصد سطح كل زير كشت اين محصول در همان سال است. استان فارس با سطح زير كشت 250 هكتار، كرمان با 213 هكتار، يزد با 2/178 هكتار، اصفهان با 166 هكتار، سمنان با 42 هكتار، مركزي با 31 هكتار، آذربــايجان شرقي با 6 هكتار. تهران با 5/4 هكتار و همدان با يك هكتار سطح زير كشت در سال 1378، از ديگر مناطق كشت و پرورش اين گياه بودند.

طبق بررسي‌هاي به‌عمل آمده، در سال زراعي 78-1377 در استان خراسان، شهرستان تربت حيدريه با سطح زير كشت 10500 هكتار، كاشمر با 5200 هكتار، قائن با 4700 هكتار، گناباد با 4400 هكتار و فردوس با 4300 هكتار سطح زير كشت، بخش عمده زعفران برداشتي در استان خراسان را تأمين كرده‌اند. در همين حال سطح زير كشت زعفران در تايباد 1563 هكتار، بردسكن و بيرجند هر يك 1500 هكتار و خواف با 1300 هكتار از ديگر مراكز پرورش اين گياه در استان خراسان مي‌باشند. كشت زعفران در شهرهاي طبس، تربت‌جام، نهبندان، سبزوار، مشهد، نيشابور، فريمان و چناران نيز در سطحي كمتر از 330 هكتار صورت گرفت.

بررسي‌هاي آماري نشان مي‌دهد كه ميزان توليد زعفران در ايران از 50841 كيلوگرم در سال 1367 به 58595 كيلوگرم در سال 1368 (آغاز برنامه اول) افزايش يافت. روند افزايش توليد تا سال 1371 همچنان تداوم داشت، به‌طوري كه در اين سال 110210 كيلوگرم زعفران استحصال شد و براي نخستين بار توليد زعفران ايران از مرز 100 تن بالاتر رفت و به حدود دو برابر سال آغازين برنامه اول رسيد. در سال 1372 توليد زعفران به 98880 كيلوگرم تنزل يافت، اما در سال 1373 به 126690 كيلوگرم رسيد. افت توليد در سال 1374 موجب شد كه مجموع توليد زعفران ايران به 87550 كيلوگرم برسد، در حالي كه در دورة زماني (74-1371) سطح زير كشت كاهش نداشت. از سال 1375 بار ديگر روند افزايش توليد آغاز شد، به طوري كه ميزان برداشت محصول زعفران در اين سال به 112124 كيلوگرم، در سال 1376 به 123169 كيلوگرم، در سال 1377 به 130896 كيلوگرم و در سال 1378 به 173451 كيلوگرم بالغ شد.

طي دوره 12 ساله (78-1367) سطح زير كشت تقريباً 280 درصد و ميزان برداشت محصول 241 درصد افزايش يافت.

براساس آخرين برآوردهاي موجود ميزان توليد زعفران ايران در سال 1379 به 140 تا 150 تن رسيده است كه نسبت به سال 1378 كاهش داشت.

بررسي‌هاي اماري همچنين نشان مي‌دهد كه ميزان عملكرد در هكتار زعفران بين 4 تا 6 كيلوگرم مي‌باشد، در حالي كه كارشناسان عقيده دارند با رعايت اصول بهزراعي مي‌توان بازده توليد زعفران را به 12 كيلوگرم در هكتار رساند.

با توجه به اهميتي كه كشت و پرورش زعفران از لحاظ جلوگيري از مهاجرت حاشيه‌نشينان كوير با ايجاد 5/6 ميليون روز كاري در مناطق محروم جنوب خراسان (در سال) و ارتزاق ده‌ها هزار نفر از هموطنان، ارزآوري زياد صادرات اين محصول به بازارهاي جهاني، ارزش بالاي دارويي و ادويه‌اي آن، سهولت در نگهداري و حمل و نقل، ايجاد سودي به ميزان 39 ميليارد تومان براي زعفران‌كاران (در سال 1378) و ايجاد اشتغال فصلي و دايم، ضرورت دارد كه آموزش‌هاي لازم به بهره‌برداران ارايه شود و با رعايت اصول و شيوه‌هاي بهزراعي، ميزان برداشت محصول و درآمد زعفران‌كاران را به‌طور چشمگيري افزايش داد.

طبق آمارهاي موجود ميزان عملكرد در هكتار زعفران از 25/5 كيلوگرم در سال 1367 به 76/4 كيلوگرم در سال 1368 رسيد. در جريان برنامه اول عملكرد آن بهبود يافت و در سـال 1373 به 37/6 كيلوگرم در هكتار رسيد. اما در برنامه دوم همواره كمتر از 5 كيلوگرم در هكتار بوده است.

به عقيدة كارشناسان، بهزراعي كشت و پرورش زعفران سبب مي‌شود كه درآمد زعفران‌كاران 5/2 تا 3 برابر شود، ضمن آنكه محصول بيشتري براي صادرات در دسترس خواهد بود.

برنامه افزايش توليد زعفران به لحاظ ايجاد اشتغال و درآمد براي زعفران‌كاران و رشد صادرات غيرنفتي به صورت پنج‌ساله تهيه شده است. در اين برنامه افزايش عملكرد در واحد سطح با روش‌هاي بهزراعي، بهبود وضعيت برداشت و كيفيت فرآوري با هماهنگي دستگاه‌هاي دولتي و خصوصي ذيربط و... مدنظر مي‌باشد.

به منظور افزايش كيفيت زعفران و بهداشتي‌سازي آن در برنامه پنج‌ساله، اعتباراتي به ميزان 3384 ميليون ريال براي توزيع تجهيزات خشك‌كن (براي 10 هزار هكتار)، ايجاد 21 واحد (ايستگاه) براي بهداشتي‌سازي توليد زعفران با 2100 ميليون ريال اعتبار، توزيع 5000 سبد منفذدار با اعتباري به ميزان 52 ميليون ريال،‌برگزاري 310 دورة آموزشي با اعتباري به ميزان 375 ميليون ريال و برگزاري 2 دوره همايش با اعتباري به ميزان 60 ميليون ريال پيش‌بيني شده است.

براي افزايش عملكرد زعفران نيز 1514 ميليون ريال اعتبار براي اجراي تغذيه الگويي مزارع در سطح 4200 هكتار و نيز با اعتباري به ميزان 360 ميليون ريال جهت ايجاد مزارع نمونه در سطح 30 هكتار، پيش‌بيني شده است.

به‌منظور دستيابي به اهداف كمي و كيفي و رفع مشكلات توليدكنندگان زعفران در مجموع 222 ميليون ريال اعتبار درنظر گرفته شده كه صرف تهيه نشريه، فيلم، تراكت و... خواهد شد.

 

در برنامه توسعه كمي و كيفي زعفران، افزايش عملكرد از طريق انجام عمليات بهزراعي، آموزش زعفران‌كاران، توزيع تجهيزات خشك‌كن و... پيش‌بيني شده است. كارشناسان عقيده دارند كه با انجام موفقيت‌آميز اين برنامه، توليد زعفران ايران با سطح زير كشت كنوني به 300 تن در سال خواهد رسيد

به منظور انجام نظارت و كمك‌هاي فني 715 ميليون ريال و براي انجام اقدامات پشتيباني 905 ميليون ريال اعتبار در برنامه پنج‌ساله منظور شده است.

انتظار مي‌رود با صرف اين اعتبارات، توليد زعفران از لحاظ كمي و كيفي در حد قابل توجهي افزايش يابد. چنانچه مراحل خشك كردن، جمع‌آوري و نگهداري زعفران با توجه به اصول بهداشتي صورت پذيرد، و نيز با انجام عمليات بهزراعي و تغذيه مناسب گياه و ارايه آموزش‌هاي لازم به زعفران‌كاران و انجام نظارت‌هاي فني، مي‌توان انتظار داشت كه عملكرد در هكتار زعفران به حدود 10 كيلوگرم افزايش يابد.

كارشناسان دستيابي به رقم مذكور با توجه به اعتبارات اختصاص يافته را ناممكن نمي‌دانند و عقيده دارند چنانچه دستگاه‌هاي ذيربط همكاري و هماهنگي گسترده‌اي با زعفران‌كاران داشته باشند و آموزش‌هاي لازم براي رعايت اصول فني و بهداشتي در مراحل مختلف را به آنها ارايه دهند، به سهولت مي‌توان توليد زعفران ايران را بدون افزايش سطح زير كشت تا دو برابر ميزان كنوني افزايش داد و به سالانه 300 تن رساند.

آنچه مسلم است، زعفران از محصولات صادراتي شناخته شده ايران در بازارهاي جهاني است و تقاضاي بازار جهاني براي اين محصول نيز سير صعوددي دارد و چنانچه بتوان محصول زعفران را از لحاظ كمي و كيفي ارتقا بخشيد، مي‌توان ارزآوري مناسبي را براي اقتصاد ملي و درآمد قابل توجهي را براي زعفران‌كاران تدارك نمود.