 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 164 |
|
صادرات ميوه و ترهبار
امكان سرمايهگذاري براي نوينسازي توليد آنها را
فراهم ميسازد
اشاره؛
توليد و تجارت، دو بازوي
قوي توسعه پايدار اقتصادي است كه با برنامهريزي علمي و جامع و با نگاه به
رويكردهاي جهاني ميتواند سرانجامي موفقيتآميز داشته باشد.
مطالعه دقيق روي اقليمها، شرايط آب و هوايي، خاك، تجهيزات و فناوري
موجود و قابل حصول و استعدادهاي نيروي انساني، زمينههايي را در فعاليتهاي
اقتصادي پويا و با بازده مناسب پيش رو قرار ميدهد كه ميتواند براي سالها درآمد
ارزي، رشد توليد ملي و اشتغال كافي را تضمين كند.
بخش كشاورزي بدون توجه
به مطالعات لازم در خصوص توانمنديها، استعدادهاي بالقوه و بالفعل، روند تقاضاي
بازارهاي جهاني و برنامهريزي مناسب و جامع نميتواند به توليد محصولات قابل رقابت
در عرصه بينالمللي نايل آيد و در نهايت ورشكستگي كشاورزان، نابودي اين بخش و
مهاجرتهاي بيرويه به شهرها و اشتغال كاذب را به دنبال خواهد داشت. از اين رو
مطالعه جامع در اين زمينه و تدوين برنامهاي همهجانبه براي بهرهگيري از مزيتهاي
نسبي موجود و قابل خلق در بخش كشاورزي ضروري است.
در خصوص مزيتهاي توليد
و تجارت محصولات باغي و جاليزي ايران و مشكلات فراروي اين بخش، خبرنگار نشريه
«بررسيهاي بازرگاني» با آقاي دكتر حميد برادران شركا، رييس دانشكده اقتصاد
دانشگاه علامه طلاطبايي گفتوگويي دارد كه با هم ميخوانيم.
n آيا براي ميوه و ترهبار ايران مشتري در
بازارهاي جهاني وجود دارد؟
به نظر من، در بخش محصولات كشاورزي، ايران
به لحاظ قيمت و كيفيت، داراي موقعيت ممتازي است. بهطور اصولي دو عامل «كيفيت» و
«قيمت» در صادرات غيرنفتي از اهميت ويژهاي برخوردار است.
شرايط آب و هوايي ايران
باعث شده است كيفيت محصولات باغي و جاليزي بسيار خوب باشد و طعم ميوه ايران زبانزد
خاص و عام باشد.
در ضمن چون هنوز كشاورزي
ايران به محصولات شيميايي و سمومي كه در بسياري از كشورها مورد استفاده قرار ميگيرد،
وابسته نيست، سلامت ميوه و ترهبار ايران در حد بالايي است.
از سوي ديگر، به دليل
وجود انرژي و كارگر ارزان و نيز پايين بودن قيمت زمينهاي كشاورزي، قيمت تمام شده
محصولات كشاورزي در حدي است كه به راحتي ميتواند در بازارهاي جهاني رقابت كند.
n به نظر شما استاندارد و رعايت اصول بهداشتي و
نيز بستهبندي ميوة ايراني باب بازارهاي خارجي است؟
استاندارد و رعايت اصول بهداشتي به همراه
بستهبندي ميوههاي تازه براي صادرات، اهميت زيادي دارد و در اين موارد بايد
فعاليت بيشتري صورت گيرد.
به گفته يكي از مسؤولان
وزارت بازرگاني، يكي از تجار عمدة ميوه و ترهبار كه ايراني است و در بازار
عربستان سعودي فعاليت چشمگيري دارد، ورود محصولات ميوه و ترهبار ايران به بازار
سعودي را جزو آرزوهاي خود تلقي ميكرد، اما وي تأكيد داشت ميوههايي بايد وارد
بازار سعودي شود كه از نظر كيفيت و بستهبندي بتواند با كشورهاي صادركننده صاحبنام
در رشته ميوه و ترهبار به رقابت برخيزد. اين تاجر معتقد بود، چنانچه استانداردهاي
لازم در زمينه ميوه و ترهبار ايران از نظر كيفيت، اندازه و بستهبندي رعايت شود،
صادركنندگان ميوههاي ايراني به راحتي ميتوانند بازار سعودي را از آن خود سازند.
در ميوههاي صادراتي
ايران چنانچه موارد بهداشتي، اصول استاندارد و بستهبندي رعايت شود، در بازارهاي
اروپا، شرق آسيا و خاورميانه مشتريان خوبي خواهد داشت. انار ايران امروز در ژاپن
بازار بسيار خوبي پيدا كرده است، طوري كه يك انار با كيفيت عالي حدود 1000 ين قيمت
دارد.
رب انار، آب انار و ميوه
تازه انار در ژاپن خواهان زيادي دارد، زيرا فايدههاي پزشكي آن به تازگي براي مردم
ژاپن روشن شده است.
چناچه محصولات كشاورزي
ايران به بازارهاي جهاني صادر شود، وضعيت كشاورزان نيز بهبود چشمگيري مييابد و
كشاورزي ايران به سوي نوينسازي (مكانيزاسيون) حركت خواهد كرد و زندگي مطلوبتري
در انتظار كشاورزان خواهد بود.
من معتقدم محصولات
كشاورزي ميتواند به تنهايي ارقام موردنظر براي صادرات غيرنفتي كشور را تأمين كند.
n رعايت استاندارد در محصولات كشاورزي به ويژه
ميوه و ترهبار ايران تا چه ميزان صدور آنها را تسريع ميكند؟
رعايت استاندارد محصولات كشاورزي به ويژه
ميوه و ترهبار و بستهبندي مناسب آنها اهميت بسيار زيادي دارد.
برخي ميوههاي ايراني
مانند مركبات و افشره (كنسانتره) آن
امروز در بازارهاي جهاني خواهان بسياري دارد.
كشورهاي حاشيه جنوبي
خليج فارس، مركبات مصرفي خود را به طور عمده از برزيل وارد ميكنند كه حمل آن با
كشتي متوسط 40 روز طول ميكشد و هنگامي كه محصول برزيلي به بازار مصرف وارد ميشود،
كيفيت و طعم خود را به كلي از دست ميدهد، در صورتي كه انواع محصولات مركبات
ايراني ميتواند به روز وارد بازار كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس شود.
حمل كالا به بازارهاي
عربي منطقه به دليل نزديكي به ايران هزينه پاييني دارد، اما بايد استانداردهاي
لازم رعايت شود.
n وضعيت توليد ميوه و ترهبار با توجه به كشت
سنتي آن در ايران را چگونه ارزيابي
ميكنيد؟
بهطور اصولي، كالاهاي بخش كشاورزي به دليل آنكه قيمت پاييني
دارند، تكافوي هزينههاي كشاورزان و باغداران را نميكند. در اين رهگذر شايد
صادرات اين گونه محصولات به ويژه ميوه و ترهبار بهترين عامل براي تأمين هزينههاي
نوينسازي (مكانيزه كردن) كشاورزي باشد.
در اثر صادرات محصولات
كشاورزي و باغي، درآمدهاي كشاورزان به حدي خواهد شد كه ميتوانند هزينههاي ثابت و
متغير نوينسازي (مكانيزاسيون) كشاورزي را بپوشانند و آن را تأمين كنند.
تصور ميكنم بهترين راه
تأمين هزينه نوينسازي كشاورزي آن است كه بازار صادراتي اين گونه محصولات، به ويژه
ميوه و ترهبار گسترش يابد. در اثر صادرات، وضعيت كشاورزان بهتر ميشود و كشاورزان
به سمت توليد ميوههايي ميروند كه داراي كيفيت يكسان و اندازة برابر باشند.
تفاوت قيمتهاي بينالمللي
با بازار داخلي به اندازهاي بالا است كه هر گونه سرمايهگذاري و هزينه كردن را
براي كشاورزان ميسر ميكند.
n بهنظر شما اجراي اين طرح كه دولت سرمايه و
زمين را در اختيار قشر تحصيلكرده قرار دهد تا اين قشر با ديد صادراتگرايي به
توليد ميوه و ترهبار بپردازد و از اين رهگذر به رفع مشكل اشتغال كمك شود، طرح
قابلقبولي نيست؟
در ايران مشكل اشتغال وجود دارد و براي حل
آن چنين روشي به عنوان يك روش
شناخته شده تلقي ميشود.
در سطح جهان كشورها با
تشكيل مؤسسات كوچك و متوسط اشتغال ايجاد ميكنند.
مؤسسات كوچك و متوسط در
بخش توليد محصولات كشاورزي در ايران نيز ميتوانند با حضور مهندسان اين رشته تشكيل
شوند. اين مؤسسات ميتوانند اشتغال ايجاد كنند، درآمدزا باشند و در عين حال از
امكانات طبيعي به حد معقولي استفاده كنند.
اجراي اين برنامه براي
ايجاد اشتغال در كشور، ارزش آن را دارد كه اعتبارات ويژة ايجاد شغل را جذب كند و
در اين بخش هزينه شود.
به نظر من، اگر كشت و صنعت كشور به
صورت شركتهاي تعاوني و يا سهامي كشاورزي اداره شود و كشاورزان و فارغالتحصيلان
كشاورزي سهامدار آن باشند، هزينههاي «تحقيق و توسعه» پوشش داده خواهد شد، زيرا
مؤسسات كوچك و افراد نميتوانند هزينههاي «تحقيق و توسعه» را پرداخت كنند.
كشورهاي ديگر به سمت اين
موضوع حركت و مجموعههاي كوچك را به مجموعههاي بزرگ تبديل كردهاند و در اين
رهگذر با پوشش هزينههاي «تحقيق و توسعه»، گامهاي اساسي در بهبود وضعيت كشاورزي
خود و نوينسازي (مكانيزه كردن) آن برداشتهاند. البته ويژگيهاي فرهنگي، اجتماعي
و اقليمي بخش كشاورزي بايد درنظر گرفته شود و با حفظ آن ميتوان شرايطي را بهوجود
آورد تا به سمت كشت صنعتي حركت كرد.
n بهطور كلي توليد ميوه و ترهبار چقدر اشتغالزا
است؟
محصولات باغي و ترهبار بيش از ديگر محصولات كشاورزي، افراد را
به كار مشغول ميكند. در يك هكتار مزرعه گندم به مراتب افراد كمتري نسبت به يك
هكتار باغ به كار مشغول هستند. شايد بتوان گفت افراد شاغل در يك هكتار باغ 5 برابر
افراد شاغل در يك هكتار گندمكاري باشند، زيرا در باغها در مرحله داشت مراقبت
لازم است و در مرحله برداشت نيز افراد بيشتري مورد نياز است.
n بازاريابي محصولات كشاورزي از جمله ميوه و
ترهبار چگونه بايد انجام شود تا در جهت رشد صادرات اين بخش باشد؟
بحث بازاريابي محصولات كشاورزي در
بازارهاي بينالمللي،موضوعي بسيار جدي است. در اين زمينه دولت قادر است كارهاي
مثبتي انجام دهد. نبايد توقع داشت يك كشاورز يا باغدار با درآمد اندك خود به نكاتي
چون بازاريابي بينالمللي محصولات كشاورزي بپردازد. دولت بايد اطلاعات و شيوههاي
ورود به بازارهاي بينالمللي را به كشاورزان منتقل كند.
اينكه كدام بازار براي
فروش محصولات كشاورزي بهتر است،قيمت محصولات چه ميزان است، ميزان تقاضا براي
محصولات توليدي كشاورزي چقدر است، چگونه بايد روي محصولات تبليغ صورت گيرد و بستهبندي
آن چگونه بايد باشد، از جمله مواردي است كه بايد روي آن كار شود تا بستر لازم براي
صادرات محصولات كشاورزي به ويژه ميوه و ترهبار پديد آيد.
چنين بسترسازي بايد از
سوي دولت صورت گيرد. كره و ژاپن كشورهايي هستند كه با اعمال چنين سياستهايي
توانستهاند در بازار ايران با موفقيت عمل كنند. آنها با تشكيل دفاتري در ايران،
مطالعات دقيقي را انجام دادهاند و اطلعات مربوط به سليقه و نيازهاي مصرفكننده
ايراني و نيز قيمتهاي قابل رقابت در بازار ايران را به توليدكنندگان خود منتقل ميكنند.
«جترو» و «كترا» مؤسساتي هستند كه
بازاريابي محصولات ژاپن و كره در ايران را انجام ميدهند. دولت ايران نيز ميبايست
چنين سياستهايي را به مرحله اجرا درآورد تا از اين رهگذر شاهد توسعه صادرات از
جمله صدور محصولات كشاورزي باشيم.
n آيا تشكلهاي صادراتي ميتوانند در توسعه
صادرات ميوه و ترهبار مؤثر باشند؟
تشكلهاي صادراتي از اهميت بسيار بالايي
برخوردارند. آنها به دليل انباشته شدن تجربه و تواني كه دارند، ميتوانند قدمهاي
مؤثري را براي كشاورزان جزء بردارند و در نهايت به صدور كالاهاي كشاورزي و ميوه و
ترهبار كمك كنند.
n آيا از طريق صدور ميوه و ترهبار ميتوان
كمبود كالاهايي كه نياز كشور است را تأمين و وارد كرد؟
اگر راهبرد ما يك راهبرد با نگاه به
بازارهاي خارجي باشد، هم در زمينه محصولات صنعتي و هم در زمينة محصولات كشاورزي،اين
امر جوابگو خواهد بود.
اگر محصولات كشاورزي
ايران بتوانند به راحتي به بازارهاي جهاني صادر شوند، بسياري از زمينهاي كشاورزي
كه در شرايط كنوني بازده زيادي ندارند را ميتوان به كشت و پرورش محصولاتي اختصاص
داد كه در بازارهاي خارجي به فروش بروند و در مقابل صدور آنها كالاهايي كه شرايط
جغرافيايي و اقليمي مساعدي براي آنها وجود ندارد را وارد كرد. اين سياست را بقيه
كشورها انجام ميدهند. اين سياست در واقع سياست استفاده از مزيت نسبي است.
اگر در يك منطقه در
زمينه توليد ميوه و ترهبار مزيت نسبي وجود دارد، ميتوان آن منطقه را به توليد
ميوه و ترهبار اختصاص داد و با صدور آن كالاي ديگري كه موردنياز است، وارد كرد.
اگر بتوان از محل صدور
محصولات كشاورزي كسب درآمد كرد و بخشي از اين درآمد را صرف ورود محصولات كشاورزي
موردنياز كرد و از اين رهگذر يك موازنة بازرگاني در بخش محصولات كشاورزي بهوجود
آورد، اين امر قابل دفاع است.
بهطور اصولي ورود يكطرفه
محصولات ايراد دارد، اما صادرات و واردات كشاورزي بهطوري كه توازن تجاري داشته
باشد، امري قابل دفاع است.
n چرا سهم صادرات ميوه و ترهبار ايران نسبت به
حجم توليد ناچيز است؟
كمي سهم صادرات نسبت به توليد ميوه و ترهبار
مربوط به مراحل پس از توليد است. محصولات كشاورزي به ويژه ميوه، اگر داراي شكل
ظاهري مطلوبي نباشد، تقاضا براي آن
كاهش چشمگيري مييابد.
محصولات ميوهاي بايد
سالم باشد و از كرمزدگي و آفتزدگي مصون بماند اگر ميوه ايران از اين موارد دور
باشد، مشتريان زيادي در سراسر جهان خواهد داشت.
استانداردهاي بهداشتي در
مورد ميوه مانند هر محصول ديگري بسيار اهميت دارد. بستهبندي ميوه نيز بايد به
نوعي باشد كه سالم به بازارهاي مصرف برسد.
بسياري از محصولات ميوهاي
ايران بايد با هواپيما به بازارهاي مصرف برسند، زيرا بايد تازه در اختيار مصرفكننده
قرار گيرد. رقباي ايران در بازارهاي جهاني ميوه و ترهبار چنين اصولي را با جديت
رعايت ميكنند.
ميوه و ترهبار وارداتي
به بازارهاي اروپا و آمريكا با شيوههايي صورت ميگيرد كه سلامت آن همواره حفظ ميشود.
براي آنكه سهم صادرات ميوه نسبت به توليد آن افزايش يابد، بايد بسياري از ميوهها
را تبديل كرد و سپس به صورت فرآوري شده صادر نمود.
انواع مركبات، سيب، انگور
و انار جزو محصولاتي هستند كه ميتوان آنها را به صورت افشره (كنسانتره) وارد
بازارهاي جهاني كرد.
افشره اين گونه ميوهها
را ميتوان به صورت منجمد با كانتينرهاي يخچالدار به بازارهاي منطقه و حتي اروپا
صادر كرد كه به اين ترتيب ارزش افزوده ناشي از فعاليت صنايع تبديلي نيز در ايران
باقي ميماند. گسترش صنايع تبديلي در ايران سبب ميشود كه كارگر و مواد اوليه در
كشور به كار گرفته شود و حمل آن نيز سادهتر است.
بهطور اصولي نبايد
محصولات كشاورزي به صورت فله به بازارهاي بينالمللي صادر شود، بلكه بايد تميز و
بهداشتي بستهبندي شود و مطابق سليقه بازارهاي خارجي صادر گردد. اتخاذ چنين
راهبردي، ارزش افزوده ايجاد ميكند و باعث رشد اشتغال در كشور ميشود.
n بهترين نقاط پرورش ميوه و ترهبار ايران كدام
مناطق هستند؟
خوشبختانه در ايران به جز مناطق كويري،
بقيه مناطق كشور با توجه به تنوع اقليمي كه دارند، براي توليد ميوه و ترهبار
مناسب هستند.
البته در آينده بايد
اقليمها شناسايي شوند و وضعيت خاك و آب و هواي هر منطقه مورد بررسي دقيق قرار
گيرد تا مشخص شود كه هر منطقه براي كشت چه محصولاتي مفيد است.
براي مثال بدترين زمينهاي
كشاورزي در ايران ميتواند به كشت انار كه جزو اقلام ميوه صادراتي عمده است،
اختصاص يابد.
بايد شناسايي اقليمها
به صورت علمي انجام گيرد و كشاورزان و باغداران به اين امر تشويق شوند كه محصولي
را در هر منطقه بكارند كه داراي ارزش بيشتري است و ميتواند شرايط مناسبتري داشته
باشد.
اتخاذ اين سياست بر عهده
دولت است تا افراد را در قالب سيستمهاي اعتباري و يارانهاي تشويق به توليد
محصولات خاص در مناطق ويژه نمايد. اگر چنين سياستي تاكنون دنبال نشده است، ضرورت
دارد يك تقسيمبندي اقليمي و آبوهوايي محصولات باغي در كشور صورت گيرد تا متناسب
با شرايط، بهترين محصول بهدست آيد.
n با توجه به مزيتهاي نسبي ميوه و ترهبار
ايران، چرا تجار اين رشته حضور مستمري در بازارهاي جهاني ندارند؟
اين امر به رساندن به موقع محصول به بازار
مصرف بازميگردد. در كشور بايد فرهنگ صادراتي بهوجود آيد. اين فرهنگ بايد به حدي
باشد كه كارگر، خدمه هواپيما، راننده كاميون حمل بار و... همگي از آموزشهاي لازم
در جهت سالم رساندن محصول ميوه به بازارهاي جهاني برخوردار شوند و تمامي اين موارد
بايد دست به دست يكديگر بدهند تا شرايط براي صادرات مهيا شود.
به دليل آنكه در گذشته
نگاه ما يك نگاه صادراتي نبوده، به اين گونه موارد توجهي نشده است. در صادرات
ميوه، تمام فعاليتها از چيدن تا رساندن آن به بازارهاي جهاني اهميت دارند. تمركز
در توليد باعث ايجاد تخصصها، سرشكن شدن هزينهها و حركت به سوي توليد انبوه ميشود.
n نمايشگاههاي تخصصي ميوه و ترهبار چه نقشي
در بازاريابي اين نوع محصولات دارند؟
يكي از شيوههايي كه امروزه در جهان
متداول شده،عرضه محصولات در نمايشگاهها است. آنچه كه در نمايشگاهها در ايران به
آن كمتر توجه ميشود، دعوت از ميهمانان خارجي است، در حالي كه ضرورت دارد حتي با
هزينة خود مديران، نمايندگان شركتهاي خارجي معتبر در واردات ميوه و ترهبار را
براي بازديد از نمايشگاههاي داخلي تخصصي - صادراتي محصولات كشاورزي دعوت كنيم.
بايد آنها را از نزديك با تمام مراحل توليد تا توزيع محصولات (ميوه و ترهبار)
آشنا كنيم تا نسبت به رعايت اصول بهداشتي در ايران اطمينان پيدا كنند. تقبل چنين
هزينههايي در واقع نوعي سرمايهگذاري براي صادرات ميوه و ترهبار ميباشد.
در همين حال تشكيل
نمايشگاههاي كالاهاي صادراتي از جمله ميوه و ترهبار ايران در خارج از كشور نيز
سبب ميشود كه مصرفكنندگان بازديدكننده از اين نمايشگاهها از نزديك با محصولات
ايران آشنا شوند. ارايه نمونههاي ميوه ايران بهطور رايگان به آنها سبب ميشود كه
با طعم و كيفيت آنها آشنا شوند.
بايد ذائقه مصرفكنندگان
خارجي را به سوي طعم و مزه ميوههاي ايراني كشاند و با استمرار و صادرات، آنها را
به مصرف ميوه و ترهبار ايران عادت داد. البته تغيير ذائقه در مصرفكننده به زمان نياز دارد، اما اگر
استمرار در صادرات وجود نداشته باشد، هزينههاي اوليه برباد خواهد رفت.