برداشت صحيح ميوه و تره‌بار

و حمل مناسب آن حايز اهميت است

 

 

اشاره؛

  سالانه نزديك به 20 ميليارد دلار انواع ميوه‌هاي تازه، سبزي‌ها و صيفي‌ها در بازار جهاني مبادله مي‌شود. با وجود آنكه ايران اسلامي از تنوع آب و هوايي و توانمندي‌ها و استعدادهاي فراوان در خصوص كشت و پرورش انواع ميوه‌هاي گرمسيري و سردسيري و نيز سبزي‌ها و صيفي‌ها برخوردار است، اما سهم ايران در بازار جهاني در حد صفرمي‌باشد، در حالي كه كارشناسان عقيده دارند كه ايران توانايي صدور سالانه يك ميليارد دلار ميوه و تره‌بار را دارد و مي‌تواند سهمي در حدود 5 درصد بازار جهاني آن را كسب كند.

  در حال حاضر صادرات ميوه و تره‌بار ايران حتي به 3 درصد توليد داخلي نمي‌رسد و با وجود ضايعات زيادر در اين بخش، قابليت جذب درآمد ارزي و بهره‌گيري از فرصت‌هاي تجاري در اين زمينه را از بين مي‌رود.

  كارشناسان عقيده دارند كه مشكلات و موانع گوناگوني فراروي صادرات ميوه و تره‌بار ايران قرار دارد كه مانع از بهره‌گيري از فرصت‌هاي تجاري ارزشمند اين بخش،‌ايجاد رفاه بيشتر براي كشاورزان و باغداران از طريق افزايش درآمد و ايجاد اشتغال براي جوانان كشور شده است. شناسايي موانع و تنگناهاي موجود و يافتن راه‌حل‌هاي اجرايي براي رفع آنها نه‌تنها مي‌تواند رشد درآمد خيل عظيمي از جمعيت كشور را تأمين كند، بلكه امكان دستيابي به درآمد ارزي قابل قبولي را نيز فراهم خواهد كرد.

  در اين مقاله به بررسي موانع موجود در صادرات ميوه و تره‌بار مي‌پردازيم.

 

 

 

 

يكي از مسايل حساس در صادرات ميوه و تره‌بار، ارسال به‌موقع و سالم محصول به مقصد و رساندن به دست مشتري خارجي است. خريداران ميوه و تره‌بار (به‌طور عمده) با آگاهي از سليقه و ميزان مصرف محصول در بازار، به سفارش مي‌پردازند و توقع دارند محموله‌هاي ميوه به موقع و سالم به دستشان برسد. از آنجا كه نگهداري ميوه و تره‌بار نيازمند تجهيزات ويژه در انبارها و سردخانه‌ها مي‌باشد، اغلب مشتريان محموله‌هاي قابل فروش در مدت كوتاه سفارش مي‌دهند.

از اين رو، صادركننده مي‌بايست با توجه به ايام تعطيل در بازارهاي مقصد، تجهيزات موجود در محل و...، زمان عرضه محصول را مطابق با سفارش مشتري خارجي تنظيم كند تا بتواند كالايي سالم به دست وي برساند. در غير اين صورت ميوه و تره‌بار كه از نوع محصولات سريع‌الفساد مي‌باشند، به سرعت ضايع و صادركننده با ضرر و زيان مواجه خواهد شد. از اين رو تنظيم زمان حمل و ارسال به موقع محموله صادراتي حايز اهميت است.

اما گذشته از اين مقوله كه در جاي خود در بحث سيستم‌هاي حمل و نقل به آن خواهيم پرداخت، اولين مسأله در برداشت محصول جلوه‌گر مي‌شود، برداشت ميوه و تره‌بار در ايران هنوز به روش‌هاي سنتي انجام مي‌شود كه در آن نيروي كار حرف نخست را مي‌زند.

صرف‌نظر از بازدهي نازل نيروي كار در ايران كه به تناسب آن، دستمزد (هزينه تأمين كارگر) براي برداشت محصول افزايش مي‌يابد و در نهايت سبب مي‌شود باغداران در پاره‌اي موارد از برداشت محصول (به ويژه چيدن ميوه‌هاي درختي) صرف‌نظر كنند، تجهيزات برداشت محصول نيز در اختيار كارگران قرار نمي‌گيرد. اين امر سبب مي‌شود كه بازده كار به مراتب تنزل پيدا كند و برداشت انواع ميوه‌ها و تره‌بار به ويژه در فصل برداشت، مقرون به صرفه نباشد.

از اين رو ضرورت دارد، باغداران و صيفي‌كاران، لوازم كار مناسب را ابتياع نمايند و در اختيار كارگران گذارند. پس از مرحله برداشت، جداسازي، بسته‌بندي و نگهداري ميوه‌ها و تره‌بار براي عرضه محموله‌هاي‌صادراتي‌با كيفيت مناسب و سالم، ضروري است. در حال حاضر جداسازي محصول در  مزرعه انجام مي‌شود، در حالي كه در كشورهاي صاحب نام در صادرات ميوه، محصول برداشت شده به سرعت به كارخانه منتقل مي‌شود و پس از شست‌وشوهاي لازم، بسته‌بندي صورت مي‌گيرد. دسته‌بندي و درجه‌بندي ميوه سبب مي‌شود كه محموله‌هاي ارسالي‌با نمونه ارايه شده از سوي صادركننده تفاوت نداشته باشد و خريداران احساس ضرر و زيان نكنند و اعتمادشان به صادركنندة ايراني تقويت شود.

پس از مرحله جداسازي، بسته‌بندي مناسب مهمترين اصل مي‌باشد .بسته‌بندي محموله‌هاي صادراتي مي‌بايست با به‌كارگيري ابزار مناسب كه كيفيت محصول را خدشه‌دار نسازد، صورت پذيرد. از آنجا كه محموله‌هاي ناسالم به‌طور معمول از سوي خريدار عودت داده مي‌شود، از اين رو بهره‌گيري از سيستم بسته‌بندي مناسب، بهداشتي و مطابق با استانداردهاي قابل قبول بازارهاي مقصد، ضروري است.

كارشناسان عقيده دارند كه با توجه به عادت خريد محموله‌هاي كوچك از سوي مشتريان خارجي، ارسال محموله‌هاي متعدد با فاصله زماني موردنظر خريدار، ضرورت دارد. از اين رو لازم است تجهيزات نگهداري (انبارهاي سردخانه‌دار) در محل كارخانه‌هاي جداسازي و بسته‌بندي ميوه و تره‌بار تعبيه شوند تا امكان تأمين به موقع تقاضاي مشتريان و جلوگيري از ضايعات و فروش محصول به قيمت مناسب فراهم آيد. در همين حال بسته‌بندي محصولاتي مانند ميوه و تره‌بار مي‌بايست از لحاظ معيارهاي بهداشتي با استانداردهاي قابل قبول جهاني برابري كند.

توجه به سليقة مشتريان در بسته‌بندي نيز حايز اهميت است و ضمن آنكه مي‌تواند كالا را سالم به مقصد برساند، در جذب مشتريان خارجي تأثير بسزايي دارد.

با وجود پيشرفت‌هايي كه در زمينه بسته‌بندي محصولات فاسدشدني در سال‌هاي اخير صورت گرفته، امكانات و تأسيسات ايجاد شده متناسب با توان صادراتي ايران در بخش ميوه و تره‌بار نيست و ضرورت دارد كه سرمايه‌گذاري بيشتري در اين زمينه انجام شود. اما معضل اصلي در بخش صادرات ميوه و تره‌بار، حمل و نقل مي‌باشد. در حال حاضر بخشي از محصولات صادراتي با لنج و هواپيما به بازارهاي خارجي به ويژه دبي و برخي بازارهاي اروپايي و شرق دور، عرضه مي‌شود.

امكانات حمل و نقل موجود با توجه به هزينه به نسبت سنگين حمل هوايي، تكافوي توان صادراتي كشور در زمينه ميوه و تره‌بار را نمي‌كند. با توجه به انكه كمتر از 3 درصد توليدات ميوه و تره‌بار ايران راهي بازارهاي جهاني مي‌شود، سرمايه‌گذاري مناسب در اين بخش به ويژه از سوي بخش خصوصي مي‌بايست مورد حمايت قرار گيرد. اعطاي اعتبارات مناسب ريالي و ارزي براي تأمين كانتينرهاي سردخانه‌دار و هواپيماهاي اجاره‌اي يا ملكي، مي‌تواند بخش خصوصي را به سرمايه‌گذاري در اين زمينه تشويق كند.

از سوي ديگر، بنيه ضعيف صادركنندگان، مانع از انجام فعاليت‌هاي گسترده بازاريابي در سطح بين‌المللي براي محصولات باغي و جاليزي شده است. حضور فعال صادركنندگان در نمايشگاه‌هاي معتبر صنايع غذايي و محصولات كشاورزي، بازاريابي علمي و گسترده از طريق شبكه‌هاي جهاني رايانه‌اي و... مي‌تواند به گسترش بازارهاي خارجي كمك مؤثري كند. از اين رو ضرورت دارد تمهيداتي براي كاهش هزينه‌هاي بازاريابي محصولات باغي و جاليزي انديشيده شود.

به عقيدة كارشناسان، شماري از محصولات ميوه و تره‌بار ايران به لحاظ استفاده كمتر از سموم شيميايي، طعم و مزه طبيعي و اندازه ميوه، قابليت رقابت در بازارهاي جهاني را به خوبي دارد. ايجاد تسهيلات و تمهيدات مناسب مي‌تواند سهم صادرات اين گونه محصولات در مجموعه توليد كشور را افزايش دهد.

كارشناسان عقيده دارند، انواع سيب، انگور، كيوي، انار، آلو، گيلاس و آلبالو، مركبات و... همچنين كاهو، سبزي‌ها، خيار، پياز، سيب‌زميني و... توليدي در ايران قابليت رقابت گسترده‌اي در بازارهاي جهاني دارد. اما به لحاظ فقدان تسهيلات لازم (به ويژه سيستم‌هاي حمل و نقل مناسب و به‌هنگام) از حوزه صادرات غيرنفتي كشور بيرون مانده‌اند.

با توجه به آنكه ارزش صادرات جهاني سيب، انگور، پرتقال و... سالانه بيش از يك ميليارد دلار در بازارهاي جهاني است، سهم ايران در اين بخش بسيار نازل است.

كارشناسان عقيده دارند كه با سرمايه‌گذاري مناسب در تأمين تجهيزات حمل و نقل و بازاريابي محصولات باغي و جاليزي در كوتاه‌مدت، ارزش صادرات اين محصولات تا يك ميليارد دلار و در ميان‌مدت تا حدود 5 ميليارد دلار قابل افزايش است. رشد صادرات اين بخش نه‌تنها به ايجاد اشتغال (به ويژه در برداشت محصولات باغي كه اكنون به لحاظ دستمزد كارگر و قيمت‌هاي جاري در بازار داخلي گاه صرفه اقتصادي ندارد) و رشد درآمدهاي ارزي كشور كمك مي‌كند، بلكه از ضايعات اين گونه محصولات كه بين 10 تا 30 درصد توليد برآورد مي‌شود، جلوگيري خواهد كرد.

كارشناسان همچنين عقيده دارند، با گسترش ظرفيت صنايع فرآوري ميوه (كنسانتره، آب ميوه و...) مي‌توان به رشد ارزش افزوده اين بخش، گسترش بازار كار و افزايش صادرات غيرنفتي كمك مؤثري كرد. به ويژه آنكه در توليد اين گونه محصولات فرآوري شده، نيازي به در اختيار داشتن محصول درجه يك نمي‌باشد. از اين رو برداشت محصولات درجه 2 و 3 نيز صرفه اقتصادي پيدا مي‌كند و بازار كار وسيعي را در روستاهاي كشور ايجاد خواهد كرد.

كارشناسان عقيده دارند، مزيت اقتصادي كه در فعاليت‌هاي باغداري وجود دارد، در بخش زراعي كمتر به چشم مي‌خورد. قيمت محصولات باغي به مراتب از محصولات زراعي در بازارهاي جهاني بيشتر است و از اين رو مي‌توان به درآمدهاي ارزي مناسب و بهره‌گيري بهتر از مزيت‌هاي موجود (شرايط اقليمي، دسترسي به بازارهاي خارجي و...) نايل آمد.

در نهايت سرمايه‌گذاري در ايجاد صنايع تبديلي و نگهداري، تجهيزات حمل و نقل و حضور مؤثر در بازارهاي جهاني (نمايشگاه‌هاي معتبر صنايع غذايي و محصولات كشاورزي در اروپا و شرق آسيا)، مي‌تواند زمينه‌ساز گسترش صادرات محصولات باغي و جاليزي كشور شود.