توانايي صدور سالانه يك ميليارد دلار

محصولات باغي و جاليزي وجود دارد

 

اشاره؛

  جمهوري اسلامي ايران، كشوري پهناور با تنوع آب و هوايي است. اقليم‌هاي گوناگون در ايران سبب شده است كه از نظر توليد محصولات زراعي و باغي، امكان پرورش انواع ميوه‌ها، صيفي‌ها و سبزي‌ها در اين سرزمين پهناور به‌وجود آيد. تقريباً بخش قابل‌توجهي از گياهان و نباتات اقليم‌هاي گرم استوايي (ميوه هاي گرمسيري) تا نباتات و گياهان قابل پرورش در اقليم‌هاي سرد (ميوه‌هاي سردسيري) در ايران قابل كشت و پرورش مي‌باشد.

  با وجود توانمندي‌هاي بالقوه و بالفعل در توليد و فرآوري محصولات باغي و جاليزي، هنوز ايران جايگاه مناسبي در بازارهاي جهاني اين محصولات به‌دست نياورده است كه از اين رو ضرورت دارد موانع و مشكلات شناسايي و راهكارهاي مناسب اتخاذ گردد.

  در اين مقاله به بررسي صادرات ميوه و تره‌بار ايران در سال‌هاي اخير مي‌پردازيم.

 

 

 

 

برمبناي اطلاعات دريافتي از گمرك جمهوري اسلامي ايران، محصولات باغي و جاليزي به‌طور كلي در گروه دوم كالاهاي صادراتي تحت عنوان محصولات نباتي دسته‌بندي مي‌شود و شامل 9 بخش مي‌باشد كه عبارتند از:

-               نباتات زنده و محصولات گل‌كاري

-               سبزيجات، نباتات ريشه و...

-               ميوه‌هاي خوراكي، پوست مركبات

-               قهوه، چاي، ماته و ادويه

-               غلات

-               محصولات صنعت آردسازي، مالت

-               دانه و ميوه‌هاي روغن دار

-               انگم‌ها، رزين‌ها و ساير

-               مواد قابل يافت و ساير

در اين گروه از كالاها، ارزش صادرات محصولات باغي و جاليزي (انواع ميوه‌ها و سبزي‌ها و تره‌بار در مجموع 598 ميليون و 1/559 هزار دلار در سال 1378 بود. چنانچه اطلاعات موردنظر در خصوص ميوه‌ها و تره‌بار را جدا كنيم كه در كــدبندي تعرفه‌ها شامل تعرفه‌هـاي -07 و -08 مي‌شود، ارزش صادرات سبزيــجات، نباتات ريشه و.. (گروه -07) در سال 1378 به 5/34 ميليون دلار و ارزش صادرات ميوه‌هاي خــوراكي، پــوست مركبات (گروه -08) حدود 8/482 ميليون دلار است.

اطلاعات مذكور براي سال 1377 نيز حاكي است، مجموع ارزش صادرات محصولات نباتي بالغ بر 613 ميليون دلار بود كه از اين رقم 6/43 ميليون دلار مربوط به گروه سبزيـجات، نباتات ريشه‌اي و... (گروه -07) و حدود 4/548 ميليون دلار مربوط به ميوه‌هاي خوراكي، پوست مركبات (گروه -08) مي‌باشد.

اين مقايسه اوليه نشان مي‌دهد كه در سال 1378 نه‌تنها مجموع ارزش صادرات محصولات نباتي نسبت به سال 1377 كاهش يافته، بلكه اين كاهش به‌طور عمده از افت صادرات ميوه‌هاي خوراكي ناشي شده است.

همين بررسي نشان مي‌دهد كه جمع محصولات نباتي صادراتي ايران از 9/1249 هزار تن در سال 1377 به 7/1120 هزار تن در سال 1378 رسيده كه نشان‌دهندة كاهش وزني صادرات محصولات مذكور نيز مي‌باشد.

از لحاظ وزن، صادرات گروه سبزيجـات، نباتات ريشه و... (گروه -07) از 342 هزار تن در سال 77 به 4/255 هزار تن در سال 78 و در همين حال صادرات گروه ميوه‌هاي خـــوراكي، پوست مركبات (گروه -08) از حدود 3/815 هزار تن در سال 77 به حدود 7/778 هزار تن در سال 78 تنزل يافت. به عبارتي كاهش صادرات نه‌تنها در ارزش، بلكه در ميزان (وزن) محصول صادراتي نيز رخ داده است.

چنانچه ميانگين ارزش وزني صادرات اين محصولات مدنظر قرار گيرد، مشاهده مي‌شود كه متوسط ارزش هر تن محصولات نباتي صادراتي ايران از 4/490 دلار در سال 1377 به 8/498 دلار در سال 1378 رسيده است. به عبارتي متوسط ارزش هر تن محصول نباتي صادراتي كشور در سال 1378 حدود 4/8 دلار ترقي كرده است.

متوسط ارزش هر تن سبزيجات، نباتات ريشه‌اي و... (گروه -07) صادراتي ايران در همين دوره زماني از 9/127 دلار در سال 77 به 135 دلار در سال 78 رسيد كه نشانگر افزايشي به ميزان 1/7 دلار در هر تن مي‌باشد. اين مقايسه براي گروه ميوه‌هاي خوراكي، پوست مركبات (گروه -08) نشان مي‌دهد كه ارزش هر تن محصول صادراتي در اين بخش از 6/672 دلار در سال 77 به 620 دلار در سال 78 رسيده است كه نـشانگر افت قابل توجه به ميزان 6/52 دلار در هر تن مي‌باشد.

بررسي مقايسه‌اي امارهاي صادرات محصولات باغي و جاليزي گواه بر آن است كه افت صادرات نه‌تنها به لحاظ وزني، بلكه از لحاظ كاهش قابل توجه قيمت محصولات ميوه‌اي در بازارهاي جهاني نيز مي‌باشد.

اطلاعات كارشناسي نشده دريافتي از گمرك جمهوري اسلامي ايران در خصوص صادرات انواع ميوه نشان مي‌دهد كه در سال 1379 بالغ بر 5/231 هزار تن انواع ميوه‌ها (گروه -08) به ارزش 8/84 ميليون دلار و حدود 160 هزار تن انواع محصولات جاليزي (گروه -07) به ارزش 6/27 ميليون دلار صادر شده است. البته از آنجا كه اين اطلاعات كارشناسي نشده مي‌باشد، نمي‌توان چندان به آنها اتكا نمود.

با توجه به آنكه آمارهاي دريافتي از شبكه اينترنت نشان مي‌دهد كه در سال 1997 بالغ بر 15 ميليارد دلار انواع ميوه و تره‌بار در بازار جهاني مبادله شـده است. سهم ايران در اين بازار با حدود صادرات نيم ميليارد دلاري بسيار ناچيز است.

اما اطلاعات منتشره در كتاب «بانك اطلاعات كشاورزي ايران» (ويرايش سوم) كه در اسفندماه 1377 انتشار يافته، نشان مي‌دهد كه ميزان صادرات انواع تره‌بار و سبزي‌ها از 3905 تن در سال 1360 به 56036 تن در سال 1367 رسيد. ارزش صادرات اين محصولات در همين دوره زماني از 98 به 290 ميليون ريال رسيد. در نخستين برنامه پنج‌ساله توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور، ميزان صادرات انواع محصولات جاليزي (تره‌بار وسبزي‌ها) از 11953 تن به ارزش 167 ميليون ريال در سال 68 به 44775 تن به ارزش 315 ميليون ريال در سال 69 افزايش يافت. صادرات اين محصولات در سال 1370 به 154585 تن به ارزش 1237 ميليون ريال، در سال 1371 به 124313 تن به ارزش 1103 ميليون ريال،‌در سال 1372 به 93929 تن به ارزش 906 ميليون ريال و در سال 1373 (سال تكميلي برنامه اول) به 269212 تن به ارزش 49596 ميليون ريال بالغ شد. بررسي ارقام مذكور در برنامه اول نشان مي‌دهد كه ميزان صادرات محصولات جاليزي با افت و خيزهاي مختلف از نظر وزن در سال 1373 بيش از دو برابر سال شروع برنامه (1368) بوده، اما ارزش ريالي محصولات صادراتي به لحاظ تغيير مبناي محاسبات (نرخ‌هاي ارز) در سال 1373 با در نظر گرفتن رشد قابل توجه ميزان وزني صادرات اين محصولات، بيش از 12 برابر شده است.

اين آمارها نشان مي‌دهد كه در سال 1374 صادرات انواع محصولات جاليزي (كد -07) به يك سوم رقم سال قبل از ان رسيده كه ناشي از تغيير سياست ارزي كشور، پيمان‌سپاري و ضرورت بازگرداندن ارز حاصل از صادرات غيرنفتي به نظام بانكي كشور و فروش آن به نرخ صادراتي (هر دلار معادل 3000 ريال) بوده است. ميزان صادرات محصولات جاليزي در سال 1374 به 72275 تن به ارزش 16756 ميليون ريال و در سال 1375 به ميزان 77477 تن به ارزش 16102 ميليون ريال و در سال 1376 به 228870 تن به ارزش 41079 ميليون ريال ثبت شده است. افت 60 درصدي ميزان و ارزش صادرات محصولات جاليزي در سال 1374 نسبت به سال قبل از ان ناشي از تغيير سياست‌هاي ارزي بود كه در سال 1375 نيز اين امر تداوم داشت، اما در سال 1376 سه برابر شدن وزن و ارزش صادرات محصولات جاليزي نسبت به سال 1375 نشان‌دهندة عادي شدن روند صادرات اين محصولات و تسهيلات ارزي، پيمان‌سپاري، نرخ‌گذاري و... مي‌باشد.

كارشناسان عقيده دارند كه توان صادرات محصولات جاليزي ايران در حدود سالانه 300 هزار تن به ارزش حدود 50 ميليون دلار و توان صادرات ميوه‌هاي خوراكي سالانه حدود 800 هزار تن به ارزش 550 ميليون دلار است. آنها عقيده دارند كه اين ارقام دست‌كم تا سه برابر سه سهولت قابل افزايش است.

بررسي آمارهاي صادرات ميوه‌هاي خوراكي نشان مي‌دهد كه ميزان صادرات آن از 318 تن در سال 1360 به 35595 تن در سال 1367 (در دوران جنگ تحميلي)  رسيد و درآمد حاصل از آن طي همين مدت از 35 به 236 ميليون ريال بالغ شد.

در برنامه اول، صادرات ميوه از نظر وزن و ارزش سير صعودي داشت، به طوري كه از 32254 تن به ارزش 244 ميليون ريال در سال 1368 به 74650 تن به ارزش 569 ميليون ريال در سال 1369 و سپس به 231733 تن به ارزش 1857 ميليون ريال در سال 1370 و 134962 تن به ارزش 1014 ميليون ريال در سال 1371 و 242889 تن به ارزش 8/1859 ميليون ريال در سال 72 ترقي كرد. در سال 1373 (سال تكميلي برنامه اول) در مجموع 219525 تن انواع ميوه به ارزش 40436 ميليون ريال به بازارهاي جهاني صادر شد. رشد قابل‌توجه صادرات ميوه در سال 1373 به علت افزايش نرخ ارز در بازار غيررسمي بود كه صدور انواع ميوه را با سودآوري قابل توجه روبه‌رو ساخت.

اما همان‌گونه كه اشاره شد، تغيير سياست‌هاي ارزي در سال 1374 موجب افت صادرات غيرنفتي از جمله صادرات ميوه نيز شد. در اين سال در مجموع 175675 تن انواع ميوه به ارزش 33438 ميليون ريال به بازارهاي جهاني عرضه شد كه در سال 1375 به 149641 تن به ارزش 29000 ميليون ريال و در سال 1376 به 145320 تن به ارزش 27124 ميليون ريال افت كرد.

در اين آمارها ميوه‌هاي مورد بررسي شامل انگور، سيب، گلابي، به، انار، عناب، خرمالو، توت، زردآلو، هلو و...، آلبالو و گيلاس، گوجه و انواع آلو و ساير ميوه‌ها مي‌باشند.

چنانچه آمارهاي سال 73 را به عنوان توان بالفعل بازاريابي صادراتي محصولات جاليزي و باغي درنظر بگيريم و با آمارهاي سال 78 به عنوان توان بالفعل با شرايط متعادل و تثبيت شده در صادرات مقايسه كنيم، مشاهده مي‌شود كه در سال 1373 انگيزه كسب سود يا حتي با نگاه بدبينانه فرار سرمايه از كشور با روش صدور كالاي غيرنفتي (به ويژه محصولات باغي و جاليزي) سبب شده است كه صادركنندگان بيش از 5/219 هزار تن انواع ميوه و 2/269 هزار تن انواع محصولات جاليزي را بازاريابي و عرضه كردند. اما در سال 1378 كه شرايط صادرات تقريباً تثبيت شده بود، 4/255 هزار تن محصول جاليزي و 7/778 هزار تن انواع ميوه به خارج از كشور عرضه شد.

اين مقايسه نشان مي‌دهد كه صادرات محصولات جاليزي با افت 18 درصـدي و محصولات بــاغي با رشد 7/254 درصدي مواجه شده است. صرف‌نظر از افت صادرات محصولات مذكور در سال 1378 نسبت به سال 1377، مي‌توان اين گونه نتيجه گرفت كه بخشي از بازارهاي صادراتي محصولات جاليزي در برنامه دوم تحت تأثير عوامل گوناگون (تغيير مستمر سياست‌هاي صادراتي، مشكلات حمل و نقل، رشد مصرف داخلي و...) از دست رفته است، اما در مقابل در صدور انواع ميوه‌ها موفقيت چشمگيري به‌دست آمده است.

صادرات اين بخش تقريباً 5/3 برابر شده است، به عبارتي تلاش صادركنندگان براي بازاريابي و عرضه محصولات سالم و بازارپسند تا حدود زيادي با موفقيت مواجه بوده است.

بررسي‌هاي آماري همچنين نشان مي‌دهد كه در سال 1373 صادرات سيب به ميزان 2/190 هزار تن، انواع مركبات به ميزان 5/64 هزار تن (شامل 1/25 هزار تن پرتقال و 3/36 هزار تن نارنگي) و انار به ميزان حدود 16 هزار تن بخش قابل توجهي از ميوه‌هاي صادراتي ايران را تشكيل داده است. اين بررسي در سال 1378 نشان مي‌دهد كه صادرات پرتقال به 4/13 هزار تن (به ارزش حدود 4/2 ميليون دلار)، نارنگي به ميزان 5/54 هزار تن (به ارزش حدود 5/5 ميليون دلار و سيب تازه به وزن حدود 8/15 هزار تن به ارزش 6/16 ميليون دلار از محصولات عمده باغي صادراتي بوده است. اين مقايسه نشان مي‌دهد كه صادرات سيب تازه و پرتقال به شدت افت كرده و نارنگي افزايش يافته است.

اما صادرات ميوه‌هاي باغي كه از كد -/0805 شروع مي‌شود، شامل پرتقال تازه يا خشك، به وزن 4/13 هزار تن به ارزش حدود 4/2 ميليون دلار، نارنگي، كلمانتين، ويكلينگ و غيره تازه يا خشك به وزن 5/54 هزار تن به ارزش 5/5 ميليون دلار، ليمو و ليموترش كوچك تازه يا خشك به وزن 6/1 هزار تن به ارزش 1/621 هزار دلار، گريپ‌فروت تازه يا خشك به وزن 2/305 تن به ارزش 5/30 هزار دلار، مركبات تازه يا خشك كه در جاي ديگر مذكور يا مشكول نباشد، به وزن 9/127 تن به ارزش 7/24 هزار دلار، انگور تازه  به وزن حدود 3/1 هزار تن به ارزش 6/260 هزار دلار، انگور خشك كرده به وزن 3/94 هزار تن به ارزش حدود 9/53 مليون دلار، هندوانه تازه به وزن 7/152 هزار تن به ارزش حدود 3/15 هزار تن به ارزش 6/16 ميليون دلار، گلابي و به تازه به وزن 4/1 هزار تن به ارزش 1/425 هزار دلار، زردآلوي تازه به وزن 4/1 هزار تن به ارزش 258 هزار دلار، گيلاس و آلبالوي تازه به وزن 3/2 هزار تن به ارزش بيش از 537 هزار دلار، هلو، شليل، شفتالوي تازه به وزن 9/1 هزار تن به ارزش بيش از 453 هزار دلار، آلو و گوجه تازه به وزن 9/243 تن به ارزش 8/59 هزار دلار، توت فرنگي به وزن 8/170 تن به ارزش بيش از 35 هزار دلار، تمشك، توت درختي و... به وزن 532 كيلو به ارزش 409 دلار، مورد صحرايي، ذغال‌اخته و غيره يخ‌زده به وزن 3/11 تن به ارزش 1156 دلار، كيوي تازه به وزن حدود 1/120 هزار تن به ارزش 1/3 ميليون دلار و ساير ميوه‌هاي تازه كه در جاي ديگر مذكور يا مشمول نباشد، به وزن 27 هزار تن به ارزش 3/541 هزار دلار قرار دارند.

در مجموع مي‌توان گفت، با وجود پراكندگي آمارهاي مربوط به ميوه و تره‌بار، هندوانه، سيب تازه، كيوي تازه، آلو و زردآلوي خشك بخش عمده صادرات محصولات باغي ايران را تشكيل مي‌دهند.