سخن نخست

 

رشد و توسعه پايدار اقتصادي، مستلزم بهره‌گيري از تمام استعدادها و توانمندي‌هاي بالقوه در جهت رونق توليد و تجارت است. سرزمين پهناور ايران با برخورداري از تنوع آب و هوايي،‌استعداد فراواني در خصوص توسعه بخش كشاورزي و از جمله باغداري دارد كه بهره‌گيري از اين استعداد به مدد سرمايه‌گذاري و برخورداري از علوم و فناوري روز، نه‌تنها امكان تأمين نيازهاي بازار داخلي،‌بلكه حضور در بازارهاي بين‌المللي و كسب درآمد ارزي از صادرات غيرنفتي را فراهم مي‌سازد.

     تنوع اقليمي ايران سبب شده كه انواع گونه‌هاي گياهي به ويژه ميوه‌ها و سبزي‌هاي گوناگون در سراسر خاك پهناور ايران امكان كشت و پرورش داشته باشند. با اين وجود آنچه امروز از اين موهبت الهي كسب مي‌شود، در حد توانايي و استعدادهاي موجود نيست.

     در حال حاضر سالانه حدود 23 ميليون تن انواع ميوه، تره‌بار و صيفي‌ها در ايران توليد مي‌شود كه كمتر از 3 درصد آن به خارج از كشور صادر مي‌گردد و 500 تا 600 ميليون دلار درآمد ارزي براي كشور ايجاد مي‌كند. اين در حالي است كه سالانه حدود 20 ميليارد دلار از اين محصولات در بازارهاي جهاني دادوستد مي‌شود.

     با وجود تنوع آب و هوا، هنوز در بخش توليد، فرآوري و صادرات محصولات باغي و جاليزي مشكلاتي وجود دارد كه مانع از توليد محصولات مرغوب و بازارپسند و نيز حضور فعال در بازارهاي جهاني شده است.

     در بخش توليد، بهره‌گيري از نتايج تحقيقات علمي، وراثتي (ژنتيك گياهي) براي به دست آوردن محصولات مرغوب در سطح گسترده در باغ‌ها و جاليزهاي كشور رايج نشده است، در حالي كه با استفاده از علوم و فناوري روز، ميزان برداشت محصول در واحد سطح (عملكرد در هكتار) به سرعت افزايش خواهد يافت و فعاليت باغداري و پرورش ميوه‌ها و صيفي‌ها را از صرفه اقتصادي بالاتر بهره‌مند خواهد ساخت. از اين رو ضرورت دارد ارتباط ميان بخش‌هاي تحقيقاتي و فعالان و بهره‌برداران تقويت شود و اصلاح و به‌نژادي محصولات يادشده به سرعت تحقق پذيرد. تحقيقات علمي - وراثتي (ژنتيك گياهي) نه‌تنها گونه‌هاي مناسب‌تر براي پرورش را در دسترس بهره‌برداران خواهد گذارد، بلكه مانع از پرورش گونه‌هاي نامرغوب و كاهش سودآوري فعاليت خواهد شد. از سوي ديگر مبارزه با آفات در سطح باغ‌ها و جاليزها را به سهولت قابل انجام خواهد ساخت و از ضايعات و برداشت محصول نامرغوب جلوگيري خواهد كرد.

     در همين حال موضوع بهسازي خاك، ايجاد شبكه‌هاي زه‌كشي و آبرساني به باغ‌ها و جاليزها براي استفاده بهينه از آب در بخش كشاورزي، بهره‌گيري از تجهيزات و ابزار مناسب، مبارزه با آفات و سيستم حمل و نقل مناسب، از مواردي است كه در بخش توليد مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد و سرمايه‌گذاري‌هاي لازم در اين خصوص در اولويت قرار گيرد.

     در حال حاضر شوري خاك و كمبود آب، از مشكلاتي است كه باغ‌ها و جاليزهاي كشور را تهديد مي‌كند و چنانچه در اين زمينه تدابير لازم انديشيده نشود، مزيت‌هاي نسبي موجود در آينده از دست خواهد رفت.

     ايجاد صنايع نگهداري، بسته‌بندي و فرآوري محصولات باغي و جاليزي براي استفاده بهينه از توليد و جلوگيري از ضايعات، ايجاد ارزش افزوده بالاتر در بخش كشاورزي و اشتغال مناسب براي نيروي كار جوان كشور، از اقدامات اساسي و ضروري است كه مي‌بايست در توسعه اين بخش مورد توجه برنامه‌ريزان و مسؤولان ذيربط قرار گيرد.

     هم‌اكنون بخش قابل توجهي از محصولات باغي و جاليزي ايران (20 تا 30 درصد توليد) به لحاظ كمبود ظرفيت صنايع فرآوري، بسته‌بندي و نگهداري، ضايع مي‌شود و بخشي از توليدات كشور از چرخه مصرف خارج مي‌گردد. اين در حالي است كه با تشويق سرمايه‌گذاري بخش خصوصي در اين زمينه، نه‌تنها امكان ايجاد اشتغال براي جوانان روستايي را فراهم مي‌سازد، بلكه از بروز خسارات اقتصادي جلوگيري خواهد كرد.

     بسته‌بندي و نگهداري محصولات باغي و جاليزي كه به سرعت فاسد مي‌شوند، از مباحث بسيار مهم در اين بخش است. كمبود ظرفيت صنايع بسته‌بندي و نگهداري سبب مي‌شود كه در فصل برداشت محصول، باغدار مجبور به عرضه يكباره توليدات خود به قيمت پايين‌تر شود و همين امر سودآوري فعاليت مولد را كاهش داده و انگيزه براي رشد و توسعه فعاليت را از بين مي‌برد. با رشد ظرفيت اين گونه صنايع، مي‌توان سودآوري مناسب بخش توليد و فرآوري را تضمين كرد و به رونق سرمايه‌گذاري در اين زمينه براي بهره‌جويي از مزيت‌هاي نسبي موجود و قابل خلق، كمك  نمود.

يكي از مباحث مهم در صادرات محصولات باغي و جاليزي، معرفي شايسته آنها در بازارهاي خارجي است كه تاكنون در اين زمينه فعاليت درخور توجهي صورت نگرفته است.

     در حال حاضر سهم ايران در تجارت جهاني محصولات باغي و جاليزي تازه بسيار نازل است، در حالي كه تنوع توليدات و مرغوبيت آنها مهمترين مسأله در بازاريابي صادراتي است كه مي‌تواند مورد توجه مشتريان خارجي قرار گيرد، مشروط بر آنكه محصول به موقع و سالم به دستشان برسد.

     حضور فعال در نمايشگاه‌هاي صنايع غذايي و كشاورزي معتبر جهان از جمله در كشورهاي اروپايي و شرق آسيا، معرفي مناسب ميوه‌ها و صيفي‌هاي ايران، ارايه نمونه‌هاي داراي بسته‌بندي سالم و بهداشتي با حفظ كيفيت و مرغوبيت محصول، پاسخگويي به‌موقع به تقاضاهاي بازار با بهره‌گيري از سيستم حمل و نقل مناسب، توجه به سليقه مصرف‌كنندگان خارجي و بسته‌بندي‌هاي مورد علاقه آنها، فعاليت تبليغاتي شايسته در رسانه‌هاي گروهي (رسانه‌هاي نوشتاري و صوتي - تصويري) و... مي‌تواند در معرفي توليدات ارزشمند صنايع فرآوري ميوه‌ها و صيفي‌ها و بازاريابي صادراتي مناسب آنها نقش كليدي ايفا كند.ضعف بنيه مالي توليدكنندگان و صادركنندگان ايراني سبب مي‌شود كه اغلب فرصت‌هاي تجاري را از دست بدهند و در مجامع بين‌المللي حضوري شايسته و فعال نداشته باشند.

     بررسي روند قيمت محصولات باغي و جاليزي تازه و فرآوري شده در بازارهاي جهاني و مقايسه آنها با بازار داخلي نشان مي‌دهد كه امكان رقابت در اين عرصه براي توليدكنندگان و صادركنندگان كشور وجود دارد، اما نبود تسهيلات مناسب مانع از بهره‌گيري از موقعيت‌هاي تجاري سودآور شده است. از اين رو ضرورت دارد كه تمامي موانع و مشكلات موجود به‌طور فراگير مورد توجه برنامه‌ريزان قرار گيرد و در چارچوب برنامه‌اي جامع، راه براي رشد توليد و سرمايه‌گذاري در بخش‌هاي مختلف توليد و تجارت گشوده شود.

     هزينه حمل و نقل يكي از مباحث اصلي است كه به لحاظ نبود امكانات مناسب و گسترده، بخش قابل‌توجهي از قيمت تمام شده محصولات باغي و جاليزي (تا 30 درصد) را تشكيل مي‌دهد. در حالي كه با ايجاد تسهيلات مناسب مي‌توان با گستردگي شبكه حمل و نقل (زميني اعم از جاده‌اي و ريلي، هوايي و دريايي) امكان كاهش كرايه حمل را فراهم ساخت، يا دست‌كم از ضايع شدن محصولات در مراحل مختلف جلوگيري كرد.  برنامه‌ريزي مناسب براي تأمين تجهيزات حمل و نقل لازم (دريايي - هوايي) جهت رشد صادرات محصولات باغي و جاليزي ايران سبب خواهد شد كه فعاليت‌هاي بازاريابي مؤثر واقع شوند.

     كارشناسان عقيده دارند كه با رفع پاره‌اي از تنگناهاي موجود، در شرايط كنوني امكان دو برابر ساختن ارزش صادرات محصولات باغي و جاليزي كشور (تا سطح يك ميليارد دلار در سال) به سهولت وجود دارد و با يك برنامه ميان‌مدت پنج‌ساله براي رفع نواقص موجود مي‌توان اين رقم را تا سه برابر رساند.

     كارشناسان عقيده دارند كه توسعه شبكه حمل و نقل (در داخل و خارج)، ايجاد ظرفيت‌هاي جديد فرآوري محصولات باغي و جاليزي، بازاريابي و صادرات، اشتغال گسترده‌اي را در سطوح مختلف در داخل كشور ايجاد خواهد كرد كه در ارتقاي وضع درآمد خانوارهاي غيرشهري اثر بسزايي خواهد داشت و مانع از مهاجرت روستاييان به حاشيه شهرها براي كسب درآمد خواهد شد. در همين حال مصرف‌كننده داخلي نيز از ارتقاي كمي و كيفي توليدات باغي و جاليزي بهره‌مند خواهد شد. از اين رو ضرورت دارد كه برنامه‌ريزان به‌طور كامل مشكلات و تنگناهاي بخش توليد و تجارت محصولات باغي و جاليزي را مورد ارزيابي قرار دهند و راهكارهاي مناسب براي تشويق سرمايه‌گذاري و بهره‌گيري بهينه از امكانات موجود را بيابند.                                             

والسلام