با توجه به سطح زير كشت گل و گياهان زينتي

صادرات ايران بايد به 200 ميليون دلار

در سال برسد

 

اشاره:

  تنوع آب و هوايي ايران، يكي از عوامل مهم در پرورش انواع گل‌ها و گياهان زينتي است. بخش‌هاي عمده‌اي از خاك ايران مستعد پرورش گل‌ها و گياهان تزييني است كه ضمن تأمين نيازهاي بازار داخلي، قادر به صادرات و ارزآوري براي اقتصاد كشور مي‌باشد.

  با وجود توليد انواع گوناگون گل‌ها و گياهان زينتي با كيفيت مطلوب در ايران، سهم ايران در بازار جهاني اين محصولات در حد توانايي‌هاي موجود نيست و بخش عظيمي از گل‌ها و گياهان زينتي مذكور ضايع شده و از مسير اقتصادي خارج مي‌شود.

  مسايل گوناگوني در بخش توليد و تجارت گل‌ها و گياهان زينتي وجود دارد كه مانع از رسيدن به سهم مناسب در بازار جهاني اين محصول شده است كه شناسايي آنها و يافتن راهكارهاي مناسب براي رفع مشكلات، مي‌تواند اقتصاد كشور را از درآمد ارزي بيشتر و اشتغال مناسب‌تر نيروي انساني بهره‌مند سازد.

  در خصوص مسايل و مشكلات توليد و صادرات گل‌ها و گياهان زينتي، خبرنگار نشريه «بررسي‌هاي بازرگاني» با آقاي دكتر محسن كافي، عضو هيأت علمي دانشكده كشاورزي دانشگاه تهران، مشاور معاونت امور باغباني وزارت جهاد كشاورزي، عضو هيأت مديره و دبير انجمن امور باغباني ايران، مشاور مؤسسه تحقيقات آب و خاك و مشاور سازمان پارك‌ها و فضاي سبز شهرداري تهران، گفت‌وگويي انجام داده است كه ماحصل آن را خواهيم خواند.

 

 

 

     

     n ارقام صادراتي گل و گياهان زينتي ايران كدامند؟

     Ž عمده گل‌هاي صادراتي ايران، گل‌هاي بريده هستند كه مريم، ميخك، گلايل و رز مي‌باشند. گل‌هاي گلداني كه جزو  گياهان «برگ زينتي» هستند، از جمله «ديفن‌باخيا» و «يوكا» نيز جزو گياهان زينتي صادراتي محسوب مي‌شوند.

ارسال بسياري از محموله‌هاي صادراتي گل‌ها و گياهان زينتي از مسير قانوني صورت نمي‌گيرد، بلكه توسط لنج‌ها به سوي كشورهاي حوزه جنوبي خليج فارس مي‌رود و در بازار اين كشورها به فروش مي‌رود.

n نسبت صادرات گل و گياهان زينتي به طور رسمي به غيررسمي چه ميزان است؟

Ž آمار دقيقي در اين زمينه موجود نيست. اما آنچه كه گمرك اعلام كرده است، شايد بتوان گفت به همان ميزان به صورت غيررسمي (غيرقانوني) از كشور خارج مي‌شود.

n درآمد ارزي حاصل از صادرات رسمي گل و گياهان زينتي را چه ميزان  ارزيابي مي‌كنيد؟

Ž گمرك در آمار خود اعلام كرده است در سال 79، 2 تا 4 ميليون دلار گل و گياهان زينتي صادر شده است. اما با توجه به توضيحاتي كه داده شد، سطح صادرات در سال گذشته شايد تا 10 ميليون دلار باشد.

n آيا دانشگاه‌هاي ايران در رشته گل و گياهان دوره خاص آموزشي دارند؟

Ž آموزش گل و گياه يكي از گرايش‌هاي رشته علوم باغباني در دانشگاه‌هاي ايران است. در اين زمينه رشته خاصي در دانشگاه‌ها وجود ندارد، اما وقتي كارشناسي باغباني احراز شود، در مرحلة كارشناسي ارشد مي‌توان در رشته گل‌كاري به تحصيل پرداخت و به سوي اين رشته گرايش پيدا كرد.

در اين مقطع پايان‌نامه دورة كارشناسي ارشد مي‌تواند تحقيقاتي در زمينه گل و گياهان زينتي باشد و در مقطع Ph.D يا دكترا نيز اين هدف را مي‌تواند دنبال كرد.

رشته‌اي با عنوان مهندسي فضاي سبز به تازگي ايجاد شده است كه با گل و گياه و گل‌كاري همخواني‌هايي دارد، اما روي توليد آن متمركز نيست، بلكه بيشتر روي نگهداري فضاي سبز به مباحثه مي‌پردازد. در حال حاضر در مقاطع كارشناسي ارشد و دكترا گرايش گل‌كاري وجود دارد.

در مقطع دكترا در دو دانشگاه تهران و شيراز و در مقطع كارشناسي ارشد در 10 دانشگاه بزرگ در كشور گرايش گل‌كاري تدريس مي‌شود.

n آيا در اين مقاطع دانشجويان با توليد و صادرات گل و گياهان زينتي آشنا مي‌شوند؟

Ž چون موضوع صادرات گل و گياه بيشتر روي بازرگاني تأكيد دارد، ممكن است دانشجويان با اين موضوع به‌طور مستقيم در ارتباط نباشند، اما كساني كه مي‌خواهند در امر توليد فعاليت كنند، مي‌بايست بدانند توليد آنها داراي بازار مي‌باشد يا نه؟ بنابراين روي بازرگاني و صادرات آن مطالعاتي را انجام مي‌دهند.

در حال حاضر روي بازرگاني و صادرات گل و گياهان در مقطع كارشناسي ارشد سه پايان‌نامه داريم، اما در زمينه توليد، بسته‌بندي و حمل‌ونقل حدود 20 پايان‌نامه وجود دارد.

در رشته باغباني دانشجويان به سوي اين امر كه كار تحقيقاتي خود را در مزارع و گل‌خانه‌ها انجام دهند، سوق داده مي‌شوند تا با مشكلات توليد به طور مستقيم آشنا شوند و در جهت حل آن گام بردارند.

 

30 درصد توليدكنندگان گل و گياهان زينتي، سنتي، 68 درصد حد واسط، و فقط 1 تا 2 درصد آنها افرادي هستند كه با استفاده از فناوري روز به توليد مي‌پردازند.

 

n آيا در ايران گل و گياهان زينتي به صورت علمي و صنعتي پرورش داده مي‌شوند؟

Ž در حال حاضر توليدكنندگان گل و گياهان زينتي در ايران به سه دسته تقسيم مي‌شوند. اول توليدكنندگان كاملاً سنتي كه از نيم قرن قبل با روش خاص به توليد پرداخته‌اند و همان را نيز ادامه مي‌دهند.

گروه حد واسط يا كساني كه علاقه‌مند به استفاده از موضوعات و مطالب علمي هستند، يا امكانات آن را ندارند و يا دسترسي به دانش روز ندارند.

گروه سوم درصد بسيار كمي هستند كه از دانش فني روز استفاده مي‌كنند و انگشت‌شمار مي‌باشند. حداكثر 5 واحد توليدي در ايران در اين گروه قرار دارند.

اين گروه با توجه به علم و فناوري روز به توليد گل و گياهان زينتي مي‌پردازند و حتي كارشناسان خارجي بر توليد آنان نظارت دارند.

در يك دسته‌بندي مي‌توان گفت؛ 30 درصد توليدكنندگان كاملاً سنتي، 68 درصد حد واسط و 1 تا 2 درصد كساني هستند كه با فناوري روز به توليد مي‌پردازند.

n آيا سرمايه‌گذاري گل و گياهان زينتي با ديد صادرات صورت مي‌گيرد؟

Ž سرمايه‌گذاري در اين رشته با ديد صادرات در حد يك «شعار» است. كساني كه به توليد گل و گياهان زينتي مي‌پردازند، مشاهده مي‌كنند كه بازارهاي داخلي كشش لازم را براي جذب توليدات آنان دارد و به اين نتيجه رسيده‌اند كه بازار داخلي براي آنان صرفه بيشتري دارد.

متأسفانه ميزان توليد با پيك مصرف برابري مي‌كند. در ايام سوگواري ميزان مصرف گل به شدت تقليل پيدا مي‌كند، در ماه‌هاي محرم،‌ صفر و رمضان شاهد اين قضيه هستيم. در نتيجه بسياري از توليدات روي دست توليدكنندگان مي‌ماند.

در اوايل اعياد به ويژه عيد نوروز مصرف گل و گياهان افزايش مي‌يابد. زمان‌هاي اوج مصرف باعث مي‌شود بازده توليد مناسب نباشد.

توليدكنندگان در بسياري از دوره‌هاي زماني با اشباع بازار روبه‌رو هستند و محصول آنان به فروش نمي‌رود، عكس اين موضوع نيز مشاهده مي‌شود. در مواردي توليد انجام مي‌شود، اما بازار با كمبود گل و گياه مواجه است.

بنابراين براي اينكه بتوان تحليل صحيحي از بازار و ميزان توليد داشت، بايد روند توليد علاوه بر كميت مناسب، داراي يك توزيع طبيعي در طول سال باشد تا بتوان روي آن تحليل اقتصادي كرد.

توليد گل و گياهان زينتي در ايران هنوز به چنين مرحله‌اي نرسيده است.

n چنانچه گل و گياه زينتي در ايران مطابق با فناوري روز توليد شود، درآمدهاي صادراتي نسبت به وضعيت كنوني چقدر افزايش مي‌يابد؟

Ž ارزش صادرات گل و گياه زينتي در جهان حدود 20 ميليارد دلار و ارزش واقعي توليد حدود 100 ميليارد دلار است.

به يقين حدود 20 ميليارد دلار گل و گياه در جهان بين كشورهاي جهان سوم و پيشرفته مبادله مي‌شود.

مصرف‌كنندة عمدة گل و گياه در جهان كشورهاي توسعه‌يافته هستند. با توجه به اينكه سطح كشت گل و گياه در ايران يك‌صدم سطح كشت جهان است، به‌طور طبيعي يك درصد از صادرات 20 ميليارد دلاري در جهان يعني 200 ميليون دلار بايد سهم ايران از صادرات گل و گياه زينتي باشد.

حداكثر صادرات ايران رقمي در حدود 10 ميليون دلار است. پس صادرات ايران تا 190 ميليون دلار قابل افزايش است.

پس از رسيدن به رقم 200 ميليون دلار صادرات گل و گياه زينتي، مي‌توان با بهره‌گيري از فناوري روز، ميزان بهره‌وري در توليد و پرورش گل و گياه را افزايش داد و جاي اميدواري است كه بتوان به ارقام بالاتري از صادرات دست يافت. اما اين امر ميسر نمي‌شود، مگر زماني كه ميزان توليد از تنوع و پراكنش مناسب در طول سال برخوردار شود تا بتوان براي صادرات قرارداد منعقد كرد.

بارها اتفاق افتاده است صادركننده‌اي در يك مقطع زماني قرارداد صادرات منعقد كرده است، اما زماني كه مي‌خواهد گل را صادر كند، با «پيك» قيمت گل برخورد مي‌كند. در اين مقطع است كه صادركننده يا بايد اعتبار خود را از دست بدهد و يا اينكه گل را با قيمت بالا خريداري و با قيمت ارزان صادر كند.

n آيا گل و گياهان زينتي ايران در خارج از كشور خواهان دارد؟

Ž گل و گياهان زينتي ايران در چند دوره مختلف ركورددار بهترين گل و گياه در جهان بوده است. مدال طلاي گلايل در نمايشگاه اوزاكاي ژاپن و مدال نقره مريم در يكي از نمايشگاه‌هاي بين‌المللي گل و گياه نشان‌دهنده اين امر است.

البته به دليل آنكه تنوع و ميزان توليد گل و گياه در ايران در حدي نيست كه بتوان وارد بازارهاي صادراتي شد، عقد قراردادهاي مستمر امكان‌پذير نيست.

آلمان سه سال پيش تقاضاي سالانه 300 ميليون دلار گل از ايران داشت، اما متأسفانه اين امر امكان‌پذير نشد. سفارش‌هاي خارجي تنها براي يك گل نيست، بلكه از يك گل شايد 15 رقم جزو سفارشات باشد، چنانچه ايران بتواند تنوع توليد را در مقاطع زماني كه خريداران درخواست دارند، انجام دهد، مي‌تواند جزو صادركنندگان واقعي گل و گياهان زينتي درآيد.

هم‌اينك ايران نمي‌تواند تنوع توليد گل و گياه داشته باشد، زيرا عمده توليدكنندگان اين محصولات فقط چند رقم محدود را توليد مي‌كنند.

n آيا براي اصلاح و پرورش گل و گياه در ايران از كارشناسان خارجي استفاده مي‌شود؟

Ž براساس قراردادهاي همكاري فني و تخصصي كشورهاي جهان سوم با كشورهاي پيشرفته، تعدادي از متخصصان بين كشورها مبادله مي‌شود تا در قالب دوره‌هاي كوتاه و ميان‌مدت آموزش بدهند.

سال 1379 يك گروه كارشناسي از هلند با برپايي يك همايش در اصفهان، وضعيت و توانمندي‌هاي موجود كشور در زمينه گل و گياه را مورد بررسي قرار داد و تأييد كرد.

البته در زمينه عملي ساختن همكاري‌ها در قالب سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي، ديد مبهمي داشتند. البته اين امر مربوط به مشكلات اقتصادي كشور در ارتباط با سرمايه‌گذاري خارجي است.

هلندي‌ها مناطق جنوبي كشور را مستعد پرورش گل و گياه در خارج از فصل تشخيص دادند و معتقد بودند در اين گونه مناطق توليد با كيفيت بالا و قيمت پايين مي‌توان انجام داد، اما خود آنها به طور مستقيم حاضر به سرمايه‌گذاري در اين مناطق نشدند.

n آيا خاك پرورش گل و گياه زينتي كه بتوان در آن گل‌هاي صادراتي پرورش داد، در كشور توليد مي‌شود؟

Ž تأمين خاك به عنوان بستر كشت براي محصولات زينتي مانند «بنجامين» و به‌طور كلي «پات‌پلانت‌ها» براي توليدكنندگان معضل است.

وقتي يك صادركننده بخواهد نوعي از «فيكوس‌ها» كه جزو گياهان برگ زينتي هستند توليد و صادر كند، بايد خاكي داشته باشد كه داراي دو خصوصيت مهم به اين شرح باشد:

1-    سبك باشد تا از نظر هزينه حمل دچار مشكل نشوند.

2-   به بيماري‌هاي مختلف آلوده نباشد. در حال حاضر مشتريان در بازارهاي جهاني براي راحت كردن خود، مي‌گويند اگر بستر پرورش گياهان در خاك «پيت‌ماس» باشد، مشكلي وجود ندارد. اما غير از اين خاك، خر خاكي كه باشد، براي آن بايد گواهي محكمي وجود داشته باشد كه اين دريافت گواهي اينك امكان‌پذير نيست.

در حال حاضر تمامي صادرات غيررسمي گل و گياهان زينتي با خاك‌هاي غيراستاندارد صورت مي‌گيرد. در اين زمينه از سبوس برنج و تفاله چاي، خاك‌هايي توليد مي‌شود و گياه با آن صادر مي‌شود.

 

كارشناسان هلندي عقيده دارند كه در مناطق جنوبي ايران در خارج از فصل مي‌توان به توليد انواع گل‌ها و گياهان زينتي با كيفيت بالا و هزينه پايين مبادرت ورزيد، اما حاضر نشدند به طور مستقيم در اين زمينه سرمايه‌گذاري كنند.

 

اين گونه خاك‌ها آلوده است و در آن انواع قارچ‌ها وجود دارد و به هيچ‌وجه در كشورهاي مقصد مورد تأييد نيست و در چند مورد مشاهده شده است كه صادركنندگان غيرواقعي در اطراف گياه ريشه‌دار اندكي خاك «پيت‌ماس» استفاده و گياه را صادر مي‌كردند. اين گياه پس از صدور بين 24 تا 48 ساعت پژمرده مي‌شد و از بين مي‌رفت.

اين عمل باعث شد اعتبار گياهان ريشه‌اي ايران در كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس زير سؤال برود.

در پي اين موضوع، در مؤسسه تحقيقات آب و خاك، برنامه‌ريزي در جهت جايگزيني خاك پيت‌ماس خارجي صورت گرفت. در نامه‌نگاري‌هاي انجام شده، اين نتيجه حاصل شد كه بسياري از مسايلي كه در زمينه استفادهاز خاك پيت‌ماس عنوان مي‌شود، جزو حربه‌هاي اقتصادي كشورهاي پيشرفته است و چون معادن خاك پيت‌ماس دست اين گونه كشورها است، خاك ديگري را قبول نمي‌كنند. پيت‌ماس جزو كالاهاي صادراتي آنان به كشورهاي در حال توسعه است.

بايد اشاره شود كه ريشه‌هاي دور پوست ميوه نارگيل مي‌تواند جايگزين پيت‌ماس شود، اما تا زماني كه يك كشور در حال توسعه اين موضوع را عنوان كند، آنها تأييد نمي‌كنند، ولي به محض آنكه كشورهاي هلند يا آلمان روي اين گونه خاك سرمايه‌گذاري كنند، مورد قبول واقع مي‌شود.

در سال‌هاي قبل اين اتفاق افتاد. به محض سرمايه‌گذاري كشورهاي پيشرفته روي خاك «كوگوپيت» اين نوع خاك براي پرورش گل و گياه ريشه‌دار مورد قبول واقع شد.

ايران در پي آن است كه خاك‌هايي كه بتواند خصوصيات موردنظر كشورهاي پيشرفته را تأمين كند و مورد تأييد آنها باشد، توليد كند.

n آلودگي‌هاي خاك چه لطماتي به پرورش و صادرات گل و گياهان ايران مي‌زند؟

Ž آلودگي‌هاي خاك دو دسته هستند: اول آلودگي‌هاي ميكروبي كه از عوامل بيماري‌زا هستند. دوم آلودگي‌هايي كه ناشي از آفات هستند. اين آلودگي‌ها باعث مي‌شوند ريشه گياهان بگندد و از بين برود.

در خاك‌هاي آلوده نوعي «نماتد» يا كرم‌هاي ميكروسكوپي هستند كه وارد سيستم‌هاي آوندي گياهان مي‌شود و آنها را مسدود كرده و گياه را از بين مي‌برد. كشورهاي مقصد از «نماتد» ترس زيادي دارند، چرا كه دشمن بيولوژيكي آنها در آن كشورها وجود ندارد و مي‌تواند طغيان كند و خاك كشور را دچار آلودگي كند.

كساني كه به امر صادرات مبادرت مي‌ورزند، بايد گواهي و تأييديه سازمان حفظ نباتات كشور را ضميمه اوراق صادراتي خود كنند. اين اوراق در برخي كشورها مثل كشورهاي عربي قابل قبول است و در كشورهاي اروپايي كمتر مورد قبول واقع مي‌شود، چون استاندارد كشورهاي اروپايي با يكديگر متفاوت است و كشورهايي كه استانداردهاي بالايي دارند، خاك گل و گياهان ريشه‌اي وارداتي را مجدداً آزمايش مي‌كنند.

n چنانچه گل و گياه صادراتي ايران داراي آلودگي باشد، كشورهاي خريدار چه عكس‌العملي نشان مي‌دهند؟

Ž برخي كشورها مانند ژاپن، گل و گياه وارداتي را فوري معدوم مي‌كنند و هزينه معدوم كردن را نيز از صادركننده دريافت مي‌كنند.

به ندرت مشاهده شده كه گل و گياه آلوده عودت داده شود. اما اين امر نيز صرفه اقتصادي و عموميت ندارد.

 

در خصوص عملي ساختن همكاري‌هاي فني و تخصصي در قالب سرمايه‌گذاري خارجي، ديد مبهمي وجود دارد كه مربوط به مشكلات اقتصادي كشور در ارتباط با جذب سرمايه‌هاي خارجي است.

 

n آيا خاك موردنياز گل و گياهان صادراتي را مي‌توان در ايران توليد كرد؟

Ž براي توليد اين گونه خاك‌ها در ايران كه بتوان در آن گياهان صادراتي پرورش داد، هيچگونه مشكلي وجود ندارد، اما موضوع اصلي آن است كه بتوانيم به كشورهاي پيشرفته بقبولانيم كه اين خاك‌ها مي‌تواند جايگزين خاك پيت‌ماس شود. اين امر به زمان و همكاري بيشتر دانشگاهها نياز دارد.

در زمينه تحقيقات روي جايگزين كردن خاك، دانشگاه‌ها بايد فعاليت بيشتري انجام دهند. چنانچه اين تحقيقات در نشريات معتبر جهان به چاپ برسد، مي‌تواند زمينه‌اي براي چايگزيني با خاك‌هاي موردنظر كشورهاي پيشرفته باشد، زيرا گواهي دانشگاه‌هاي معتبر پشت آن قرار خواهد گرفت.

n مصرف سرانه گل و گياه در ايران چقدر است؟

Ž آمار دقيقي در اين زمينه وجود ندارد، اما چيزي حدود 5 شاخه در سال تخمين زده مي‌شود.

در ايران سالانه 700 ميليون گل شاخه بريده توليد مي‌شود كه 50 درصد آن ضايع مي‌شود. اگر بقيه اين تعداد گل تقسيم بر جمعيت 60 ميليوني كشور شود، رقم 5 شاخه به دست مي‌آيد.

در آلمان در برخي سال‌ها آمار سرانه مصرف گل به 100 شاخه نيز رسيده است.

n آيا مصرف گل و گياهان زينتي در جهان جنبه تفنني دارد؟

Ž اصولاً كشورهاي صنعتي به اين واقعيت رسيده‌اند كه مصرف گل و گياهان تفنني نيست، بلكه گل و گياه و فضاي سبز موجب نشاط جامعه مي‌شود و به نحو ملموسي روي افراد اثرگذار است.

اين كشورها به اين محاسبه رسيده‌اند كه هزينه براي توليد گل و گياه روي اقتصاد كشورشان تأثير مثبتي خواهد داشت، زيرا بازده نيروي كار را بالا مي‌برد و موجب طراوت جامعه مي‌شود.

n چرا روي اصلاح نژاد گل و گياه در مراكز تحقيقاتي و دانشگاهي ايران فعاليتي صورت نمي‌گيرد؟

Ž علت اصلي اين است كه در كشورمان حق ثبت رقمي كه صرف كار اصلاحي مي‌شود، رعايت نمي‌شود. به يك محقق هيچ گونه پرداختي نمي‌شود و هيچ گونه ضمانتي وجود ندارد كه زندگي محقق تأمين شود.

يك محقق ممكن است بيست سال عمر خود را صرف اصلاح نژاد يك گونه گياهي كند و دو گونه جديد به بازار عرضه كند، اما اين تضمين وجود ندارد كه بلافاصله نتيجه تحقيق وي تكثير نشود.

در مسايل اصلاح نژاد، هزينه‌ها بسيار بالا است و فقط تعداد معدودي شركت‌هاي تجاري هستند كه روي اصلاح نژاد سرمايه‌گذاري مي‌كنند.

در خارج از ايران اگر كسي بخواهد از نتيجه تحقيق يك شركت اصلاح‌كننده استفاده كند، بايد تا چند سال درصدي از درآمد خود را به آن شركت پرداخت نمايد.

اين امر در ايران نيست و در نتيجه هيچگونه انگيزة تحقيقاتي وجود ندارد. ايران زماني در اين زمينه موفق مي‌شود كه بخش خصوصي به دنبال اصلاح نژاد برود و روي آن فعاليت كند.

كشورهاي خارجي ارقام جديد خود را به ايران نمي‌فروشند، اما به شركت‌هاي هندي مي‌فروشند، چرا كه قانون حق تقليد (كپي‌رايت) در ايران نيست، ولي در هند اين قانون وجود دارد.

كشورهاي پيشرفته حاضر نيستند ارقام جديد گل و گياه خود را به ايران بدهند، زيرا كه براي تكثير بي‌رويه آن هيچ ضمانتي وجود ندارد. البته در ايران توليدكنندگاني وجود دارند كه به خاطر رعايت قوانين حاكم بر كشورهاي مبداء شناخته شده هستند و شركت‌هاي خارجي حاضر به دادن ارقام جديد خود به اين شركت‌ها و توليدكنندگان هستند.

n توصيه شما به توليدكنندگان و صادركنندگان گل و گياهان زينتي چيست؟

Ž توليدكنندگان بايد به روش‌هاي مختلف، سطح علمي خود را بالا ببرند. دفتر امور گل و گياهان زينتي، دوره‌هايي را در شهرستان‌ها براي آموزش توليدكنندگان گذاشته است. آنها بايد در اين دوره‌ها شركت كنند و سطح علمي خود را بالا ببرند.

 

مصرف سرانه گل در ايران حدود 5 شاخه در سال است، در حالي كه در آلمان در برخي سال‌ها به 100 شاخه رسيده است. كشورهاي صنعتي مصرف گل و گياه را از نظر افزايش بازده نيروي كار و طراوت جامعه، اقتصادي مي‌دانند.

 

 

 

 

بالا بردن سطح علمي باعث مي‌شود مشكلات مبتلابه توليد به راحتي حل شود و از امكانات موجود به بهترين نحو استفاده شود.

به صادركنندگان نيز توصيه مي‌شود براي حفظ شؤونات و اعتبار ملي كشور كه در بسياري از نقاط به خطر افتاده است و در رهگذر آن بازارهايي را از دست داده‌ايم، سعي كنند محصولات قابل قبولي با قيمت‌هاي مناسب ارايه كنند.

اين صادركنندگان به جاي آنكه با يكديگر به رقابت بپردازند، بايد با يكديگر متحد شده و با صادركنندگان خارجي رقابت نمايند.