جذب سرمايه‌گذاري خارجي و فناوري روز

مسير توسعه توليد و صادرات گل‌ها و گياهان زينتي را هموار مي‌سازد

 

اشاره:

  بهره‌گيري از مواهب طبيعي و ذخاير غني كشور براي اعتلاي رشد و توسعه اقتصادي پايدار و ايجاد اشتغال مولد براي نيروي كار جوان ايران، به مفهوم بهره‌وري منابع اقتصادي است.

  شماري از مزيت‌هاي اقتصادي مانند تنوع آب‌وهوا، خاك مناسب و... به خودي خود نمي‌توانند نقش مؤثري در شكوفايي و رشد اقتصادي داشته باشند، اما با برنامه‌ريزي جامع براي به فعل رساندن استعدادهاي بالقوه اقتصادي، سرمايه‌گذاري، بهره‌گيري از فناوري روز و نيروي كار مي‌توان از آنها در جهت رشد و شكوفايي اقتصادي صادرات‌گرا استفاده كرد.

  در بخش‌هايي از كشور، زمين‌هايي وجود دارد كه قابليت كشاورزي ندارند، اما براي پرورش انواع گل‌ها و گياهان زينتي مناسب مي‌باشند و با سرمايه‌گذاري و جذب فناوري مي‌توان در اين بخش‌ها، توليدي صادرات‌گرا را شكل داد و در بازار چهار ميليارد دلاري گل و گياهان زينتي در جهان، جايگاه مناسبي به دست آورد.

  در اين مقاله به بررسي موقعيت ايران براي پرورش گل‌ها و گياهان زينتي و صادرات آنها مي‌پردازيم.

 

 

 

 

 

  توجه ويژه به توليد كالاهاي راهبردي كشاورزي نظير گندم سبب شده است كه در سال‌هاي اخير به ويژه در جريان دو برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور عنايت به پرورش گل‌ها و گياهان زينتي كمتر باشد. اين در حالي است كه استعدادهاي طبيعي در اين زمينه در حد قابل توجهي است و با وجود بي‌توجهي‌هاي گذشته توليدات اين بخش با استقبال نسبي بازارهاي جهاني و منطقه‌اي روبه‌رو شده است.

  تنوع آب و هوايي ايران به گونه‌اي است كه در بخش‌هاي وسيعي از كشور از جمله استان‌هاي مركزي، اصفهان، مازندران، خوزستان و... در تمامي فصول سال مي‌توان گل‌ها و گياهان زينتي مورد تقاضاي بازارهاي جهاني و منطقه‌اي را پرورش داد و صادر نمود.

  دسترسي به بازار وسيع و رو به توسعه منطقه به ويژه حاشيه جنوبي خليج فارس و كشورهاي آسياي ميانه و ماوراء قفقاز سبب مي‌شود كه بتوان سالانه ميليون‌ها دلار گل‌ها و گياهان زينتي به اين بازارها ارسال نمود و بخش قابل‌توجهي از تقاضاي اين بازارها كه از بازارهاي دور تأمين مي‌شود، را تأمين كرد.

  با وجود قابليت‌هاي توليد و صادرات در اين بخش، متأسفانه برنامه‌ريزي دقيق، همه‌سونگر و صادرات‌گرا در اين زمينه صورت نگرفته و فرصت‌هاي تجاري ارزشمندي از دست رفته است و چنانچه اين روند تداوم پيدا كند، فرصت‌هايي نيز در آينده از بين خواهد رفت و زيان‌هاي وارده همچنان غيرقابل جبران خواهد بود.

  با وجود بحث‌هايي كه در خصوص مزيت پرورش گل‌ها و گياهان زينتي در جامعه ايران مطرح بوده، در دومين برنامه پنج ساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور سطح زير كشت و عملكرد توليد اين بخش در حد قابل‌توجهي رشد نداشته است.

  بر اساس آمارهاي منتشره از سوي دفتر امور گل‌ها و گياهان زينتي، دارويي و قارچ‌هاي خوراكي، سطح زير كشت گل و گياهان زينتي از 7/30 ميليون متر مربع در سال 1374 به حدود 8/28 ميليون متر مربع در سال 1375 كاهش يافت و سپس با جزيي افزايش به حدود 29 ميليون متر مربع در سال 1376 رسيد. اين سطح در سال 1377 به 6/34 ميليون متر مربع افزايش يافت، اما در سال 1378 بار ديگر تنزل يافت و به 2/31 ميليون متر مربع رسيد.

  بر اساس همين گزارش، ميزان توليد گل شاخه بريده در ايران از حدود 3/754 ميليون شاخه در سال 1374 به 3/711 ميليون شاخه در سال 1375 و سپس به 9/483 ميليون شاخه در سال 1376 تنزل يافت. اما در سال 1377 سطح توليد به 7/870 ميليون شاخه افزايش داشت و سال 1378 بارديگر به سطح 8/851 ميليون شاخه كاهش پيدا كرد.

  توليد گل‌هاي گلداني نيز در همين مدت از 9/47 ميليون گلدان در سال 1374 به 3/49 ميليون گلدان در سال 1375 افزايش يافت، اما در سال 1376 به 2/30 ميليون گلدان تنزل پيدا كرد. در سال 1377 سطح توليد به 2/44 ميليون گلدان و سال بعد به 3/43 ميليون گلدان رسيد.

  توليد انواع درخت و درختچه‌ كه از اهميت ويژه‌اي براي حفاظت محيط زيست و زيبايي برخوردار است از حدود 6/40 ميليون اصله در سال 1374 به 2/42 ميليون اصله در سال 1375 و سپس به 5/50 ميليون اصله در سال 1376 و حدود 65 ميليون اصله در سال 1377 افزايش يافت. روند رو به رشد توليد انواع درخت و درختچه در سال 1378 نيز تداوم يافت و سطح توليد در اين سال به 4/86 ميليون اصله رسيد كه حدود دو برابر سطح توليد سال 1374 بود.

  مقايسه آماري نشان مي‌دهد كه توليد درخت و درختچه نسبت به گل‌هاي شاخه بريده و گلداني در برنامه دوم از رشد سريعتر برخوردار بوده و روند صعودي آن هرگز متوقف نشده است. با وجود رشد توليد انواع گل‌ها و گياهان زينتي و رشد جزيي سطح زير كشت آنها در اين مدت، رشد سرمايه‌گذاري در اين بخش در حد نازلي بوده است. با اين حال شماري از گل‌هاي پرورش يافته در ايران در سطح جهاني مطرح شده‌اند و در نمايشگاه بين‌المللي گل و گياه در ژاپن و ديگر نقاط جهان (اروپا) برتر شناخته شده‌اند. اين موضوع نشان مي‌دهد كه با وجود سرمايه‌گذاري نازل براي ايجاد گلخانه‌هاي مدرن و مجهز، بهره‌گيري از شيوه‌هاي سنتي پرورش گل‌ها و گياهان زينتي و دوري از تحقيقات علمي و كاربردي و فناوري روز دنيا در اين بخش،‌ قابليت و مزيت‌هاي نسبي در اين زمينه سبب شده‌اند كه گل‌ها و گياهان زينتي ايران در عرصه بين‌المللي مطرح شوند و مشتاقاني را براي خود جذب كنند.

  گل‌هاي مريم خوشبوي ايران، انواع گلايل، ميخك و رز ايراني،‌ استرليزيا، انتوريوم، ليليوم و... كه در بازارها و نمايشگاه‌هاي خارجي تخصصي عرضه شده‌اند، توجه كارشناسان و مردم را جلب كرده‌اند و متقاضيان بسياري در گوشه و كنار جهان به ويژه بازار پرتقاضاي اروپا كه در فصل زمستان اغلب با كمبود گل‌هاي شاخه بريده مواجه مي‌شوند، پيدا كنند.

  اما متأسفانه به لحاظ پاره‌اي مشكلات هنوز نتوانسته‌ايم از فرصت‌هاي تجاري در اين بخش به نفع رشد صادرات غيرنفتي در حد شايسته بهره‌برداري كنيم. ارزش صادرات گل‌ها و گياهان زينتي ايران سالانه كمتر از 5 ميليون دلار است و چنانچه صدور گل از طريق بازارچه‌هاي مرزي و شيوه‌هاي ديگر را نيز مدنظر قرار دهيم از 10 ميليون دلار در سال تجاوز نمي‌كند.

  به عبارت ديگر با وجود استعدادهاي طبيعي در اين بخش، سهم ايران در بازار چهار ميليارد دلاري گل‌ها و گياهان زينتي جهان نزديك به صفر است.

  كارشناسان عقيده دارند، تنها با برنامه‌ريزي جامع در اين بخش مي‌توان صادرات گل‌ها و گياهان زينتي را در يك دوره سه يا چهارساله به بيش از 200 ميليون دلار در سال رساند.

  در سومين برنامه پنج ساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور قرار است ميانگين رشد توليد اين بخش به 15 درصد برسد و در سال پاياني برنامه (1383) توليد گل‌هاي شاخه بريده به 550 ميليون شاخه، گل‌هاي گلداني به 34 ميليون شاخه و درختچه به 57 ميليون اصله برسد.

  چنانچه اهداف اين برنامه در زمينه توليد نيز محقق گردد كه البته متضمن رشد سرمايه‌گذاري براي ايجاد گلخانه‌هاي مجهز و دايمي، تأمين كود و سم و نيز ديگر مواد موردنياز مي‌باشد، اگر مشكلات فراروي صادرات اين بخش برطرف نگردد، نمي‌توان نسبت به رشد سريع صادرات اميدوار بود.

  كارشناسان عقيده دارند كه با برنامه‌ريزي جامع بخش توليد و تجارت گل‌ها و گياهان زينتي مي‌بايست تحولات اساسي داشته باشد. در بخش توليد، ايجاد گلخانه‌هاي مجهز به سيستم‌هاي گرمايي - سرمايي مناسب،‌ استفاده از «پيت‌ماس» به جاي خاك براي صدور گل‌هاي گلداني، تغيير كل شيوه توليد از سنتي به صنعتي، ورود بذر و پياز گونه‌هاي گياهي باب پسند بازار و پرورش آنها در ايران، تأمين به‌موقع كود و سم و ديگر نهاده‌هاي موردنياز و... ضروري است. بهره‌گيري از نتايج تحقيقات و فناوري روز نيز از اهميت بسزايي برخوردار است. با ايجاد تحول اساسي در بخش توليد، امكان دستيابي به توليد انبوه و تأمين تقاضاي بازارهاي روبه توسعه در منطقه و نيز در اروپا، آمريكاي شمالي، شرق اسيا و... فراهم خواهد شد.

  در همين حال ضرورت دارد كه همزمان با تغييرات اساسي بخش توليد، بخش صادرات نيز با تحول و شكوفايي روبه‌رو شود. در اين زمينه حضور در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي تخصصي گل‌ها و گياهان زينتي جهت معرفي توليدات و بازاريابي مناسب و نيز رفع تنگناهاي موجود براي تأمين به‌موقع تقاضاي بازارهاي خارجي ضرورت دارد.

  در حال حاضر گل‌ها و گياهان زينتي ايران يا در بازارچه‌هاي مرزي مبادله مي‌شوند، يا به صورت فله  با لنج به كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس عرضه مي‌شوند و مقدار كمي نيز با هواپيما به بازارهاي دور و نزديك (هلند و دبي) ارسال مي‌گردد. هزينه حمل و نقل هوايي براي صادركنندگان،‌ سنگين است و آنها براي بهره‌گيري از تخفيف 50 درصدي هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران (هما) تنها از اين خط هوايي كه شمار پروازهاي هفتگي آن نيز محدود است، استفاده مي‌كنند. از آن گذشته زمان انجام پروازها با شروع فعاليت بازارهاي گل به ويژه هلند تفاوت دارد و صادركننده ملزم به تقبل هزينه انبارداري مي‌باشد كه اين امر افزايش قيمت تمام‌شده و كاهش قدرت رقابت را در پي دارد.

  از سوي ديگر بسته‌بندي‌هاي صادراتي از كيفيت مناسب براي سالم رساندن گل‌ها و گياهان زينتي برخوردار نيست و همواره بخشي از محموله‌هاي صادراتي ضايع مي‌گردد و صادركننده با ضرر و زيان مواجه مي‌شود. در نتيجه انگيزه براي فعاليت در زمينه صادرات گل‌ها و گياهان زينتي رو به نزول است.

  به عقيده كارشناسان، بهره‌گيري از بسته‌بندي مناسب، متضمن سرمايه‌گذاري و صرف هزينه است كه توليدكنندگان و صادركنندگان در شرايط كنوني قادر به تأمين آن نمي‌باشند. از اين رو اعطاي اعتبارات بانكي و تأمين منابع سرمايه‌گذاري از طريق جذب سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي مي‌تواند در تخفيف تنگناي كمبود سرمايه در اين بخش مؤثر باشد.

  در حال حاضر شماري از توليدكنندگان و صادركنندگان گل‌ها و گياهان زينتي با تبادل اطلاعات با كارشناسان خارجي (به ويژه هلندي) و تأمين بخشي از سرمايه‌گذاري‌هاي ضروري جهت اصلاح گلخانه‌ها، گام‌هاي مؤثري برداشته‌اند. اما اين اقدامات با توجه به استعداد زيادي كه در اين بخش براي رشد توليد و صادرات وجود دارد، بسيار اندك است و ضرورت حمايت همه‌جانبه از سوي دولت را نشان مي‌دهد.

  كارشناسان با اشاره به اشتغال‌زايي و ارزآوري توليد و صادرات گل‌ها و گياهان زينتي، اظهار مي‌دارند كه ايجاد يك تشكل قوي در بخش خصوصي براي همكاري با فعالان صاحب سرمايه و فناوري در اين زمينه در خارج از مرزها، همراه با حمايت واقعي دولت در تأمين فضاي امن سرمايه‌گذاري جهت انجام سرمايه‌گذاري‌هاي مشترك و انتقال فناوري، ضرورت دارد.

  آنها عقيده دارند كه با بهره‌گيري از دانش فني،‌ فناوري روز و جذب سرمايه‌گذاران خارجي، مي‌توان فضاي مساعدي براي رشد توليد و صادرات اين بخش به‌وجود آورد و اشتغال مناسبي را در درون مرزهاي ملي ايجاد و تضمين كرد.

  نزديكي به بازارهاي جهاني و شناخت نوع گل‌ها و گياهان زينتي مورد تقاضاي بازار (با توجه به اندازه، رنگ‌بندي و...) كمك مي‌كند كه توليد انبوه مطابق با نياز بازار صورت بگيرد و سالانه ميليون‌ها دلار درآمد ارزي نصيب كشور شود.

  آنچه مسلم است، بخش خصوصي در توليد و تجارت گل‌ها و گياهان زينتي، حرف اول را مي‌زند، اما اين بخش اطلاعات كافي در خصوص فناوري روز ندارد و قادر به تأمين هزينه‌هاي سرمايه‌گذاري جذب اين فناوري‌ها نمي‌باشد. در نتيجه با محدوديت تقاضاي بازار داخلي، همواره بخشي از توليدات گل‌ها و گياهان زينتي ايران ضايع مي‌شود و فرصت‌هاي تجاري يكي پس از ديگري از دسترس خارج مي‌شود.

  كارشناسان بر ضرورت انجام برنامه‌ريزي جامع و صادرات‌گرا در بخش گل‌ها و گياهان زينتي تأكيد دارند و خواستار حمايت دولت براي آزادسازي جريان سرمايه‌گذاري خارجي در اين بخش، كاهش تشريفات اداري، حل مشكلات حمل‌ونقل و... مي‌باشد.

  در نهايت مي‌توان گفت نتيجه چنين برنامه‌ريزي در ميان‌مدت، ايجاد فرصت‌هاي اشتغال مولد و رشد صادرات غيرنفتي است كه از اهداف اصلي اقتصاد ايران مي‌باشند.