با توانمندي‌هاي موجود

با وجود توانايي‌هاي بالقوه براي پرورش گلها و گياهان زينتي در ايران كه شامل تنوع آب و هوايي، امكان برداشت در تمام فصول سال، برتري نسبي گلها و گياهان زينتي ايران از لحاظ كميت و كيفيت، تنوع رنگ، اندازه مناسب و... مي‌باشد، سهم ايران در تجارت جهاني چهار ميليارد دلاري اين بخش بسيار نازل است.

آمارهاي انتشار يافته از سوي گمرك جمهوري اسلامي ايران نشان مي‌دهد كه ارزش صادرات گل و گياه ايران در سال 1375 به 367 هزار و 497 دلار رسيد. اين رقم در سال 1376 به 404 هزار و 925 دلار و در سال 1377 به 452 هزار و 972 دلار افزايش يافت، اما در سال گذشته (1378) به رشدي به ميزان 5/203 درصد نسبت به سال ماقبل بالغ بر يك ميليون و 374 هزار و 897 دلار شد. در واقع صادرات انواع گل ها و گياهان زينتي ايران در سال 1378 بيش از سه برابر سال 1377 بود.

با وجود تداوم رشد صادرات در دومين برنامه پنجساله توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور، در قياس با تجارت جهاني گل ها و گياهان زينتي كه رقمي نزديك به 4 ميليارد دلار است، سهم ايران بسيار نازل است.

با عنايت به اين موضوع كه شيوه‌هاي پرورش گل ها و گياهان زينتي در ايران، هنوز روش‌هاي سنتي است كه قيمت تمام شده بالاتري را به توليدكنندگان و صادركنندگان اين محصولات تحميل مي‌كند، اما به لحاظ توان رقابت در قياس با قيمت‌هاي جاري در بازارهاي جهاني، امكان عرضه محصول در حد قابل توجهي وجود ندارد.

بررسي كارشناسان نشان مي‌دهد كه قيمت گل‌ها و گياهان زينتي در بازار داخلي ايران به مراتب كمتر از بازارهاي جهاني است و اين امر نشان مي‌دهد كه از لحاظ قيمت، امكان رقابت گسترده‌اي در اين زمينه وجود دارد.

با توجه به آنكه شماري از گل‌ها و گياهان زينتي ايران در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي خارج از كشور بارها برتر شناخته شده است، مي‌توان ادعا كرد كه به لحاظ كيفيت توان رقابت در اين بخش وجود دارد.

با درك اين موضوع كه ارزش تجارت جهاني گل‌ها و گياهان زينتي در دنيا معادل تجارت جهاني فرش دستباف است، در حالي كه فرش كالايي بادوام مي‌باشد كه سال‌ها در خانه‌هاي خريداران خارجي باقي مي‌ماند، اما گل‌ها و گياهان زينتي عمر بسيار كوتاه‌تري دارند و لذا تقاضا براي آنها از استمرار بيشتري برخوردار است.

مي‌توان نتيجه گرفت كه برنامه‌ريزي و تلاش وسيع‌تر براي رسيدن به سطح توليد و صادرات مناسب در بخش گل‌ها و گياهان زينتي به مراتب مفيدتر و اقتصادي‌تر از كالاي ارزشمندي همچون فرش دستباف مي‌باشد.

تمركز روي قاليبافي و توجه به بازار جهاني فرش و تلاش و برنامه‌ريزي و حمايت گسترده در اين زمينه سبب شده است كه بخش قابل توجهي از درآمد صادرات غيرنفتي ايران از فرش دستباف به‌دست آيد. اين در حالي است كه همين اتفاق مي‌تواند براي بخش گل‌ها و گياهان زينتي نيز رخ دهد و ايران در بازار جهاني اين محصولات سهم متناسب با توانمندي‌هايش را به‌دست آورد.

بررسي آمارهاي دريافتي از گمرك جمهوري اسلامي ايران نشان مي‌دهد كه بخش عمده صادرات گل و گياه كشور را گل و غنچه گل بريده شده براي زينت و‌ درختچه گل رز تشكيل مي‌دهد. در همين حال بازارهاي عمده براي صادرات انواع گل‌ها و گياهان زينتي ايران در سال‌هاي 78-1375 شامل جمهوري آذربايجان، آفريقاي مركزي، آلمان، اتريش،‌ ارمنستان، امارات متحده عربي، انگلستان، اوكراين، بحرين، بلاروس (روسيه سفيد)، تايوان، تركمنستان،‌ روسيه، ژاپن، عربستان سعودي، فرانسه، قرقيزستان، قزاقستان، قطر، كويت، گرجستان، لبنان، مقدونيه، هلند، يونان، اسپانيا، چين، سنگاپور، سوييس، عمان، قطر، تركيه، تونس، سوئد، عراق، كنگو، ايتاليا، برونئي‌(دارالسلام)، پاكستان، بلغارستان، تايوان، كانادا و نروژ بوده‌اند.

اين بررسي نشان مي‌دهد كه كشورهاي حوزه خليج فارس، آسياي ميانه، اروپاي غربي و شرقي،‌ امريكاي شمالي، برخي كشورهاي افريقايي و شماري از كشورهاي جنوب شرقي آسيا از بازارهايي هستند كه در سال‌هاي اخير گل‌ها و گياهان زينتي ايران بدانها راه يافته‌اند.

با عنايت به اين موضوع كه گل‌ها و گياهان زينتي در نزد مصرف‌كنندگان،‌ كالايي تجملي تلقي مي‌شود، لذا بازارهايي كه درآمد مصرف‌كنندگان آنها رو به افزايش است، مي‌توانند همواره بازاري قابل نفوذ و بهره‌برداري براي صادرات اين محصولات تلقي گردند. كشورهاي ثروتمند حاشيه جنوبي خليج فارس نظير عربستان سعودي، كويت، امارات متحده عربي، عمان، قطر و بحرين از بازارهاي درخور توجه مي‌باشند كه ايران مي‌تواند در اين بازارها همواره حضوري موفقيت‌آميز داشته باشد. به ويژه آنكه دسترسي به اين بازارها به لحاظ بعد مسافت نيز آسانتر از بازارهاي شرق آسيا و اروپاي غربي مي‌باشد. با اين وصف انتظار مي‌رود كه توليدكنندگان و صادركنندگان گل‌ها و گياهان زينتي همواره به بازارهاي ثروتمند و سالم، اجازه فعاليت به ديگر عرضه‌كنندگان گل و گياه را ندهند.

بررسي آمار صادرات انواع گل و گياه به كشورهاي حوزه خليج فارس در سال گذشته نشان مي‌دهد، امارات متحده عربي در سال گذشته در مجموع 895 هزار و 180 دلار انواع گل‌ و گياه از ايران وارد كرده است. در واقع بيش از 65 درصد صادرات اين محصولات به بازار امارات سرازير شده است. اين در حالي است كه در فرودگاه‌هاي دبي، گل‌هاي گلداني ايران مي‌بايست بازبيني و تعويض خاك گردند كه اين اقدام به سلامت گياه لطمه مي‌زند. ضرورت دارد كه در اين زمينه مذاكرات رسمي براي رفع مشكل صورت پذيرد.

امارات انواع گل و غنچه گل بريده شده، درخت پونه و درختچه و شاخ و برگ كوچك از ايران وارد كرده است. امارات بخش قابل توجهي از گل‌ها و گياهان زينتي وارداتي از ايران را در بين كشورهاي عربي به ويژه عربستان و كويت توزيع مي‌كند. هر چند كه دو كشور يادشده نيز به طور مستقيم از ايران خريدهايي داشته‌اند كه رقم آن بسيار اندك بوده است.

بررسي آماري همچنين نشان مي‌دهد كه در سال‌هاي 78-1369 به طور متوسط 14 درصد نيازهاي گل‌ها و گياهان زينتي و آپارتماني امارات متحده عربي از سوي ايران تأمين شده است. به جز امارات ديگر كشورهاي منطقه نظير عربستان سعودي، كويت و قطر نيز خواستار گل‌هاي ايراني هستند و ميزان مصرف آنها سالانه بيش از 40 ميليون دلار است كه با توجه به فاصله نزديك و دسترسي آسان به اين بازارها ضرورت دارد تلاش براي عرضه مستقيم گل‌ها و گياهان زينتي به اين كشورها تداوم پيدا كند.

بررسي و جمع‌بندي آمارهاي صادرات گل ايران به اروپا در سال گذشته نيز نشان مي‌دهد كه در مجموع 18129 دلار گل و گياهان زينتي به كشورهاي اروپايي صادر شده كه بخش عمده آن مربوط به صدور اين محصولات به هلند (7498 دلار)، فرانسه (3978 دلار) و انگلستان (3723 دلار) است.

كارشناسان با اشاره به مصرف سرانه گل در اروپا عقيده دارند كه دوري جستن از بازار اروپا، غفلتي غيرقابل جبران است. بررسي‌هاي انجام شده نشان مي‌دهد كه واردات گل‌هاي شاخه بريده آلمان در سال 1995 به يك ميليارد و 125 ميليون دلار، انگلستان به 360 ميليون دلار، فرانسه به 4/310 ميليون دلار و ايتاليا 6/118 ميليون دلار رسيد. اين ارقام در سال‌هاي بعد همچنان روند رو به افزايشي را نشان مي‌دهد.

بررسي اداره اطلاعات و آمار سازمان ملل و مركز تجارت بين‌المللي نشان مي‌دهد كه مصرف سرانه گل و گياه زينتي در كشورهاي عمده واردكننده اين محصولات از 25 تا 183 فرانك سوئيس بوده است. اين رقم براي سوئيس 183 فرانك، نروژ 107 فرانك، اتريش 103 فرانك، هلند 83، آلمان 80، ژاپن 73، فرانسه و فنلاند هر يك 60، آمريكا 45،‌ انگلستان 36 و اسپانيا معادل 25 فرانك سوئيس بوده است.

به عبارتي اگر ميانگين 80 فرانك سوئيس (بيش از 50 دلار آمريكا) براي بازار اروپا سرانه مصرف گل و گياه تزييني باشد، اين بازار از بازارهاي بسيار مهم براي صادركنندگان گل و گياه تلقي مي‌شود. با اين وصف كارشناسان توجه ويژه به بازار اروپا براي صادرات گل‌ها و گياهان زينتي ايران را ضروري مي‌دانند.

بررسي آمارهاي دريافتي از گمرك جمهوري اسلامي ايران نشان مي‌دهد كه ميزان صادرات گل و گياه ايران به جمهوري آذربايجان در سال 1378 به 25343 دلار، ارمنستان 2428 دلار،‌ تركمنستان به 198127 دلار، روسيه 380 دلار، قزاقستان 1772 و گرجستان به 13932 دلار رسيد. در مجموع 241 هزار و 882 دلار انواع گل‌ و گياه زينتي به كشورهاي آسياي ميانه صادر شده است. به كشورهاي همسايه نظير پاكستان و تركيه نيز در سال گذشته به ترتيب 7959 و 5198 دلار و به كشورهاي شرق آسيا نظير سنگاپور 36 دلار، برونئي (دارالسلام) 47 دلار، كانادا 1120 دلار و لبنان 1551 دلار انواع گل و گياه صادر گرديد.

توجه ويژه به كشورهاي همسايه و نيز بازارهاي شرق آسيا كه با رشد تقاضا مواجه هستند،‌ براي افزايش صادرات گل‌ها و گياهان زينتي كشور ضروري است.

متأسفانه در برنامه‌هاي ميان و بلندمدت توسعه بخش كشاورزي و باغباني به ويژه در سومين برنامه پنجساله توسعه اقتصادي،‌ اجتماعي و فرهنگي كشور، عنايت ويژه‌اي به صادرات گل‌ها و گياهان زينتي مبذول نگرديده است.

در برنامه بلندمدت (افق سال 1400) آمده است كه صادرات محصولات كشاورزي ايران در اين سال مي‌بايست به 8 ميليارد دلار برسد كه يك ميليارد دلار آن (5/12 درصد) از صادرات گل‌ها و گياهان زينتي تحصيل گردد.

در حال حاضر سهم گل‌ها و گياهان زينتي در صادرات محصولات كشاورزي ايران بسيار نازل است. ارزش صادرات محصولات نباتي در سال گذشته نزديك به 600 ميليون دلار بود، در حالي كه صادرات گل‌ها و گياهان زينتي نزديك به 4/1 ميليون دلار گزارش گرديد. در واقع سهم صادرات گل و گياه ايران به نسبت محصولات نباتي در سال گذشته 2/0 درصد بود كه رساندن اين سهم به 5/12 درصد ظرف بيست سال نيازمند برنامه‌ريزي جامع، حمايت قطعي و همه‌جانبه و توجه ويژه به بازارهاي جهاني و قابل نفوذ است.

كارشناسان با اشاره به موقعيت جغرافيايي،‌ تنوع آب و هوا، دسترسي به بازارهاي ثروتمند در شرق آسيا، حوزه خليج فارس، اروپاي غربي و نيز بازارهاي روبه توسعه آسياي ميانه و ماوراء قفقاز دستيابي به درآمد يك ميليارد دلاري از صادرات گل‌ها و گياهان زينتي را چندان دشوار نمي‌دانند،‌ مشروط بر آنكه تمهيدات لازم در قالب برنامه‌اي جامع و همه‌سونگر اتخاذ گردد و با حمايت دولت و بخش خصوصي سرمايه‌گذاري‌هاي موردنياز براي توسعه اين بخش تأمين گردد.

برخي كارشناسان عقيده دارند كه با رفع معضلاتي نظير حمل و نقل، بسته‌بندي و تغيير روش‌هاي سنتي به صنعتي، حتي در يك برنامه پنجساله مي‌توان صادرات گل و گياه ايران را دست‌كم به سالانه 100 ميليون دلار رساند.

آنها تأكيد دارند كه فاصله ميان بهره‌بردار و صادركننده، فقدان تبادل اطلاعات بازار ميان دو گروه، ناتواني نمايندگي‌هاي ايران در خارج از كشور در جمع‌آوري و انتقال اطلاعات بازار، ناهماهنگي در سيستم حمل ونقل و فقدان حمل و نقل سريع و مطمئن و... سبب مي‌شود كه انگيزه براي صادرات گل‌ها و گياهان زينتي همچنان ضعيف بماند.

اين كارشناسان عقيده دارند كه ايجاد يك تشكل قوي در بخش صادرات و حمايت دولت از اين تشكل براي كسب اطلاعات بازار و شناخت بازارهاي صادراتي، حمايت قوي نظام بانكي در تأمين اعتبارات موردنياز براي سرمايه‌گذاري جهت تغيير شيوه توليد، حذف پيمان ارزي براي صادرگنندگان گل و گياه و... مي‌تواند چارچوب مناسبي را براي توسعه اين بخش فراهم سازد.

كارشناسان عقيده دارند كه تربيت نيروي انساني ماهر در دانشگاه‌ها و ايجاد مراكز تحقيقات گل و گياه و ارايه آموزش‌هاي لازم به بهره‌برداران مي‌تواند در تسهيل روند تغيير شيوه توليد مؤثر واقع شود.

از طريق توليد صنعتي نه‌تنها هزينه تمام شده نزول پيدا مي‌كند، بلكه برداشت گل‌ها و گياهان زينتي با صرفه اقتصادي و در مقياس كلان ميسر خواهد شد و لذا مي‌توان حضوري موفق و مؤثر در بازار جهاني گل‌ها و گياهان زينتي داشت.

كارشناسان عقيده دارند كه بهره‌گيري از طبيعت مساعد ايران و آب و هواي متنوع اين سرزمين پهناور براي شكوفايي بخش گل و گياه نيازمند برنامه‌ريزي قوي و جامع و حمايت واقعي دولت، نظام بانكي و سيستم حمل و نقل هوايي است.

با توانمندي‌هاي موجود

افزايش سهم ايران در تجارت جهاني

گل‌ها و گياهان زينتي ميسر است