شركت‌هاي حمل و نقل بار هوايي

به بازار امارات وابسته‌اند

 

اشاره:

  سيستم حمل و نقل در جريان دادوستدهاي بازرگاني نقش كليدي ايفا ميكنند و به منزلة شريان حيات تجارت ميباشد. برخورداري از سيستم حمل و نقل امن و روان سبب ميشود كه كالاها صحيح و سالم به دست مشتريان برسد و نقل و انتقال پول در جريان تجارت بدون هيچ بهانه و مانعي انجام گيرد.

  در فرآيند تجارت خارجي، حمل و نقل دريايي بخش حاكم ترابري بار را تشكيل ميدهد، اما شماري از كالاها به لحاظ فسادپذيري سريع و فاصلة طولاني ميان مبداء و مقصد بار، نميتوانند از سيستم حمل و نقل دريايي بهرهمند شوند و ضرورت دارد كه براي انتقال اين گونه كالاها به سيستم سريع حمل و نقل هوايي متوسل شد.

  بخشي از صادرات غيرنفتي ايران را كالاهاي فسادپذير تشكيل ميدهند كه به طور عمده ميوه و ترهبار و گل و گياه ميباشند. براي رساندن اين محصولات به صورت سالم به مقصد، ضرورت دارد كه سيستم حمل و نقل هوايي بار متناسب با روند تجارت محصول يادشده گسترش پيدا كند.

  در اين مقاله به بررسي حمل و نقل هوايي بار ميپردازيم.

 

 

 

 

 

  بر اساس آمار انتشار يافته از سوي گمرك جمهوري اسلامي ايران، از مجموع 4/13 ميليون تن كالاهاي غيرنفتي صادراتي ايران در سال 1377، حدود 1/86 درصد آن به ارزش 2/1 ميليارد دلار با كشتي، 2/13 درصد آن به ارزش 4/1 ميليارد دلار با كاميون، 2/0 درصد آن به ارزش 384 ميليون دلار با هواپيما و 5/0 درصد آن به ارزش 8/44 ميليون دلار با قطار از ايران به مقصد كشورهاي خريدار، صادر و حمل شده است.

بدين ترتيب باارزش‌ترين كالا از لحاظ مقياس وزن واحد، به ترتيب توسط هواپيما، كاميون، قطار و كشتي از مبادي گمركات كشور صادر شده‌اند.

آمار گمرك جمهوري اسلامي ايران در خصوص حمل كالاهاي غيرنفتي صادراتي در سال 1378  نشان مي‌دهد، از مجموع 5/17 ميليون تن كالاهاي صادراتي غيرنفتي ايران در سال 1378 حدود 4/86 درصد آن به ارزش 4/1 ميليارد دلار (معادل 1/42 درصد كل ارزش صادرات غيرنفتي) توسط كشتي، 6/12 درصد آن به ارزش 49/1 ميليارد دلار (معادل 3/44 درصد ارزش صادرات غيرنفتي) با كاميون، 135/0 درصد آن به ارزش 6/408 ميليون دلار (معادل 1/12 درصد ارزش صادرات غيرنفتي) با هواپيما و 84/0 درصد باقيمانده به ارزش 4/50 ميليون دلار (معادل 5/1 درصد ارزش صادرات غيرنفتي) با قطار از ايران به مقصد كشورهاي خريدار صادر شده است.

بدين ترتيب، باارزش‌ترين كالاها از جنبة مقياس وزن واحد به ترتيب با هواپيما، كاميون، قطار و كشتي از مبادي گمركات كشور به خارج صادر شده است.

بررسي آمار حمل و نقل كالاهاي صادراتي در دو سال گذشته نشان مي‌دهد كه با وجود افزايش 9/12 درصدي صادرات كالاهاي غيرنفتي از نظر وزن و رشد 6/11 درصدي آن از لحاظ ارزش، سهم حمل و نقل كالا با هواپيما در مجموع كالاهاي غيرنفتي به لحاظ وزني كاهش يافته است. به عبارت ديگر سهم هواپيما در حمل و نقل كالاهاي غيرنفتي از 2/0 درصد در سال 1377 به 135/0 درصد مجموع وزني كالاهاي صادراتي در سال 1378 افت كرده است.

اگرچه ارزش محموله‌هاي صادراتي با هواپيما طي اين مدت از 384 ميليون دلار به 6/408 ميليون دلار رشد داشته است، اما آمارهاي گمرك نشان مي‌دهد كه حمل بار صادراتي با هواپيما از لحاظ ارزش واحد وزن، همچنان در صدر قرار دارد و طي دو سال گذشته باارزش‌ترين كالاهاي صادراتي غيرنفتي ايران از طريق حمل و نقل هوايي به كشورهاي مقصد صادر شده است.

پس از هواپيما نيز ترابري جاده‌اي (كاميون) در حمل كالاهاي باارزش به مقصد كشورهاي خريدار، نقش مهمي دارد، زيرا كه در سال 1377 معادل 2/13 درصد كالاهاي صادراتي و در سال گذشته 6/12 درصد آن با استفاده از كاميون به مقصد رسيده‌اند.

ارزش كالاهايي كه در دو سال گذشته با كاميون به مقصد ارسال شده‌اند از 4/1 ميليارد دلار به 49/1 ميليارد دلار افزايش يافته است. به عبارتي سهم كاميون در انتقال كالاهاي باارزش صادراتي همچنان حفظ شده است.

به عقيدة كارشناسان، حمل و نقل هوايي به لحاظ هزينه سنگين آن نسبت به حمل و نقل ريلي، جاده‌اي و نيز دريايي، تنها براي ارسال محموله‌هاي صادراتي باارزش و سريع‌الفساد مفيد است، زيرا مي‌تواند در اسرع وقت كالا را سالم به مقصد برساند.

برخي كارشناسان نيز عقيده دارند كه در صورت دسترسي آسان به حمل و نقل سريع هوايي، مي‌توان از اين ابزار براي جلب رضايت مشتري خارجي به نحو مطلوب بهره گرفت، زيرا مشتري اطمينان خاطر بيشتري نسبت به تحويل كالاهاي خريداري شده در اسرع وقت پيدا مي‌كند.

در همين حال، تأكيد بر افزايش صادرات غيرنفتي و دستيابي به جهش صادراتي، اين الزام را به وجود مي‌آورد كه سيستم‌هاي حمل و نقل سريع بار نظير حمل و نقل هوايي، همواره مدنظر قرار گيرد، به ويژه آنكه مزيت‌هاي نسبي قابل توجهي در صادرات محصولات باغي و جاليزي (ميوه و تره‌بار) و گل و گياه براي اقتصاد ايران متصور مي‌باشد.

به عقيدة برخي كارشناسان خارجي، محصولات غذايي ايران از لحاظ طعم و مزه و نيز گل و گياهان ايران از لحاظ زيبايي و تنوع در دنيا كم‌نظير هستند. براي بهره‌گيري از چنين مزيتي و حضور قوي و مؤثر در بازارهاي خارجي، ضرورت دارد كه توجه ويژه به حمل و نقل هوايي بار معطوف گردد و مشكلات فراروي آن حل و فصل گردد.

به گفتة هوشنگ زكي‌خاني، مدير شركت «سفيران» و كارشناس حمل و نقل هوايي بار، متأسفانه عمده فعاليت شركت‌هاي هواپيمايي بار در ايران منحصر به بازار امارات متحده عربي (اميرنشين دبي) شده است.

در همين حال بارهايي كه در امارات جمع‌آوري مي‌شود، به اقصي نقاط دنيا از جمله كشورهاي استقلال يافته شوروي سابق تا عربستان و ديگر كشورهاي حاشية‌جنوبي خليج فارس توزيع مي‌شود. شركت‌هاي هواپيمايي يك سري پرواز به امارات دارند و بار را از امارات جذب و به ديگر مناطق حمل مي‌كنند. در اين ميان معضل عمده‌اي كه بر سر راه شركت‌هاي حمل بار هوايي ايران براي كالاهاي صادراتي و عبوري (ترانزيت) وجود دارد، كثرت هواپيماهاي «ايليوشين» خدمات‌دهنده پس از فروپاشي شوروي است. زيرا كشورهاي تازه استقلال يافته هر يك تعداد معتنابهي از اين نوع هواپيما در اختيار دارند و از آنجا كه جذب بار برايشان دشوار است، با قيمت‌هاي كاذب در منطقه به رقابت ناسالم روي آورده‌اند و فعاليت آنها موجب شده كه ساير شركت‌هاي حمل بار هوايي با محدوديت‌هاي مالي روبه‌رو شوند.

از سوي ديگر صادركنندگان ايراني هنوز با فرهنگ صدور بار هوايي آشنايي زيادي ندارند. در اين زمينه هنوز كار فرهنگي وسيع و عميقي صورت نگرفته است و لذا صادرات كالاهاي ايراني جاذبه‌هاي خاص خود را براي خريداران ندارد. در نتيجه بار ايران به صورت فله حمل مي‌شود، در حالي كه ضرورت دارد جداسازي و بسته‌بندي متناسب آن با توجه به سليقه و خواست مشتريان خارجي در مبداء صورت گيرد.

از آنجا كه سرمايه‌گذاري موردنياز براي دستيابي به تجهيزات مناسب جداسازي و بسته‌بندي صورت نگرفته، كالاهاي صادراتي (همراه با ضايعات) به خارج از كشور حمل مي‌شود. اين امر نه‌تنها هزينه حمل و نقل را براي صادرات كشور به وجود مي‌آورد و اقتصاد داخلي را از اشتغال و كسب ارزش افزوده بالاتر (بر اثر جداسازي و بسته‌بندي كالاهاي صادراتي) محروم مي‌كند، بلكه خود عاملي براي فروش اين كالاها به قيمت پايين‌تر (به صورت فله) و افت درآمدهاي ارزي قابل حصول مي‌شود.

در نهايت نيز اشتغال و ارزش افزوده بالاتر نصيب اقتصاد كشورهاي واسطه مي‌شود كه كالاهاي صادراتي ايران را به صورت فله خريداري و نسبت به بسته‌بندي مجدد آن مطابق با خواست و سليقة مشتريان داخلي و خارجي خود، اقدام مي‌كنند.

افزايش هزينه حمل و نقل هوايي بار (به ويژه براي بارهايي كه محصول ضايعاتي نيز در آنها وجود دارد)، سبب مي‌شود كه صادركنندگان نسبت به بهره‌گيري از اين ابزار مطمئن و سريع حمل و نقل، تمايل زيادي نشان ندهند.

به عقيدة يك كارشناس حمل و نقل هوايي بار، حمل هوايي بار در ايران سهم بسيار نازلي در مجموع بار صادراتي كشور دارد و بخش اعظم آن نيز نصيب شركت‌هاي خارجي فعال در امر حمل و نقل بار هوايي مي‌شود، زيرا آنها با برخورداري از امكانات وسيع‌تر، خدمات منظم‌تري به مشتريان ارايه مي‌دهند. حتي شركت‌هاي هوايي فعال در بخش مسافربري نيز مبادرت به حمل بار مي‌كنند و تمام درآمد آنها از اين محل، سود خالص است.

اين شركت‌ها با برخورداري از شبكه گسترده، از شركت‌هاي حمل و نقل هوايي ايران پيشي گرفته‌اند و در حال حاضر شركت‌هاي داخلي قادر به رقابت با آنها نمي‌باشند.

در نهايت آنچه نصيب شركت‌هاي حمل و نقل هوايي ايران مي‌شود، حمل ميوه و تره‌بار است كه قيمت پايه آن (1000 تا 2000 ريال براي هر كيلوگرم بار) ارزان مي‌باشد. اين رقم براي صادركنندة ايراني هزينة گزافي محسوب مي‌شود، در حالي كه براي شركت حمل و نقل كننده،‌ درآمد قابل توجهي ايجاد نمي‌كند. در نتيجه صادركنندگان ايراني براي كاهش هزينة حمل و نقل، بار خود را با كاميون يا كشتي ارسال مي‌كنند كه هزينة آن حداكثر هر كيلوگرم 500 ريال است.

در حال حاضر حمل فله بارهاي صادراتي به يك عادت صادركنندة ايراني تبديل شده است. كالا را به صورت فله با هزينة حمل ارزان‌تر (توسط كاميون و كشتي)‌ ارسال مي‌كنند و معمولاً در امارات اين محموله‌ها باز مي‌شود و پس از جداسازي، دسته‌بندي و بسته‌بندي مجدد به بازارهاي مصرف روانه مي‌كردد.

زيان حاصل از اين شيوه صادرات، قابل توجه است، زيرا ميوة صادراتي مصر به بازار امارات به لحاظ بسته‌بندي مناسب با سليقه و خواست مشتري، سه برابر قيمت ميوه صادراتي ايران به فروش مي‌رسد.

در حال حاضر، قارچ تنها محصولي است كه به لحاظ فسادپذيري سريع، با هواپيما به كشورهاي خريدار ارسال مي‌شود. با اين وصف كه به لحاظ زمان‌بندي مناسب‌تر پروازهاي مسافري، اين محصول نيز با هواپيماهاي مسافربري صادر مي‌گردد. استفاده از اين شيوه حمل و نقل براي ديگر محصولات كشاورزي و جاليزي نظير سبزي‌ها و ميوه‌ها براي صادركنندگان مقرون به صرفه نيست.

آنچه بيشتر جاي تفكر و تعمق دارد، آن است كه با قيمت پايه 1000 تا 2000 ريال براي هر كيلو بار صادراتي با هواپيما، شركت‌هاي حمل و نقل هوايي قادر به تأمين هزينه‌هاي خود نمي‌باشند، زيرا هزينه‌هاي خدمات پروازي، كرايه هواپيما، سوخت و هزينه‌هاي فرودگاهي بسيار سنگين است. شركت‌هاي حمل و نقل هوايي بار در ايران فقط با انگيزة حمل بار از امارات متحده عربي به ديگر نقاط براي جبران هزينه‌هاي حمل بار از ايران، مبادرت به ادامة فعاليت مي‌كنند.

شركت‌هاي حمل و نقل هوايي بار پذيرفته‌اند كه با حمل ارزان بار صادراتي از ايران، بخشي از هزينه‌ها را تأمين كنند و فعاليت اقتصادي خود را بر مبناي انتقال بار از امارات به ديگر مناطق شكل دهند. نقطه اتكاي آنها در حال حاضر حمل و نقل بار در خارج از محدوده مرزهاي ملي است. مديران شركت‌هاي حمل بار هوايي بر اين باور هستند كه اگر در بازارهاي بين‌المللي جايگاهي پيدا كنند و پروازهايشان را به اين بازارها متمركز نمايند، مي‌توانند سرپا بمانند و فعاليت خود را ادامه دهند.

با توجه به وجود عوامل واسطه در كار صادرات، نه‌تنها صادرات غيرنفتي با قيمت تمام شده بالاتر مواجه مي‌شود و در عمل قدرت رقابت در بازارهاي خارجي را از دست مي‌دهد، بلكه سودهاي سرشار نصيب دلالان و واسطه‌ها مي‌شود. شركت‌هاي حمل و نقل هوايي نزديك به 90 درصد بارهايي را كه دريافت مي‌كنند، از طريق عوامل واسطه در كار صادرات به آنها ارايه مي‌شود و سودي كه اين گروه از فعاليت خود به‌دست مي‌آورد، حدود 5 برابر سود شركت حمل و نقل هوايي بار است.

ضرورت دارد كه صادركنندگان از آگاهي لازم در خصوص مراجعة مستقيم به شركت‌هاي حمل بار هوايي برخوردار گردند و سود عوامل واسطه حذف و نصيب آنها گردد تا از توان رقابت بيشتر در بازارهاي جهاني برخوردار شوند.

به گفتة دست‌اندركاران حمل و نقل هوايي، حق انبارداري براي كالاهاي آمادة حمل از فرودگاه نيز در حد بسيار بالايي (حدود 25 درصد قيمت حمل بار) است و كنترل شايسته‌اي در اين زمينه صورت نمي‌گيرد. به همين جهت هزينة انبارداري به مجموع هزينه‌هاي صادرات افزوده مي‌شود و توان رقابت كالاهاي غيرنفتي در بازارهاي فرامرزي را تضعيف مي‌كند.

فقدان همكاري و هماهنگي سازمان‌ها و نظام بانكي كشور با صادركنندگان و شركت‌هاي حمل و نقل هوايي بار در خصوص اعطاي تسهيلات موردنياز و ضمانت‌هاي بانكي و مقررات دست‌وپاگير بانك‌ها در ارايه خدمات مناسب، از مشكلاتي است كه كمابيش وجود دارد.

به عقيدة دست‌اندركاران حمل هوايي بار، سازمان هواپيمايي كشوري مي‌تواند با شكستن برخي انحصارها، نقش فعال‌تري ايفا كند و با هماهنگي بيشتر با سيستم بانكي، به حل و فصل مشكلات صادركنندگان و شركت‌هاي حمل بار هوايي كمك كند.

اين سازمان دست‌كم مي‌تواند نرخ خدمات خود را براي شركت‌هاي ايرانيي فعال در حمل بار هوايي كاهش دهد و با شركت‌هاي هواپيمايي كشور در ديگر كشورها به ويژه كشورهاي مقصد بار صادراتي ايران به هماهنگي در خصوص دادن تخفيف هزينه بار براي شركت‌هاي ايراني بپردازد.

بر اساس گزارش انجمن شركت‌هاي هواپيمايي،‌ سه شركت «پيام»، «اطلس» و «فرازقشم» در زمينة حمل بار فعاليت داشته‌اند.

بر اساس اطلاعات دريافتي، شركت پيام در سال‌هاي 79-1376 توانست در مجموع حدود 2/6 ميليون كيلوگرم بار صادراتي و نيز حدود 6/25 ميليون كيلوگرم بار عبوري (ترانزيت) را حمل كند و به مقصد برساند.

عملكرد شركت اطلس در سال گذشته معادل يك هزار تن حمل بار صادراتي و 51 هزار تن بار عبوري (ترانزيت) و شركت فرازقشم برابر با 1080 كيلوگرم بار صادراتي و 1560 كيلوگرم بار عبوري (ترانزيت) گزارش شده است.

گزارش‌هاي دريافتي از هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران (هما) نيز حاكي است، هما از سال گذشته فاقد هواپيماي باري شده است. با اين حال ميزان بار حمل شده از سوي اين شركت در نيمه نخست سال جاري نسبت به مدت مشابه سال قبل از نظر وزن 9/10 درصد و از لحاظ درآمد 17/30 درصد افزايش داشته است.

بر اساس اين گزارش، بار صادراتي خارجي حمل شده از سوي هما در نيمه اول سال جاري به 5/3398 تن به ارزش بيش از 26 ميليار ريال بود كه در مقايسه با مدت مشابه سال قبل از نظر وزن 4/3 درصد كاهش و از لحاظ ارزش 91/7 درصد افزايش نشان داد. اما از نظر حمل بار وارداتي، عملكرد هما در شش ماهه اول امسال با 1/11 درصد رشد از لحاظ وزن بار و حدود 3/20 درصد افزايش از حيث درآمد حمل بار در سطح حدود 6/5 هزار تن به ارزش 5/56 ميليارد ريال ثبت شد.

عملكرد بار صادرات داخلي هما نشان مي‌دهد كه در نيمه اول امسال در مجموع حدود 2/9 هزار تن با كسب 3/9 ميليارد ريال درآمد انجام شده كه در مقايسه با مدت مشابه سال قبل از نظر وزن 3/10 درصد و از لحاظ ارزش 6/35 درصد افزايش داشته است.

در زمينة‌چارتر بار عملكرد هما در نيمه اول امسال با 4/185 درصد رشد وزني و 6/180 درصد رشد درآمدي نسبت به مدت مشابه سال قبل در سطح 4/1 هزار تن بار به ارزش بيش از 18 ميليارد ريال ثبت گرديد.

با توجه به مقدار حمل بار پستي هما در نيمه اول امسال در سطح 3/1 هزار تن، مجموع فعاليت اين شركت هواپيمايي در زمينة‌حمل و نقل بار در نيمه اول امسال نسبت به سال گذشته با 9/10 درصد رشد وزني به بيش از 7/20 هزار تن و 2/30 درصد رشد درآمدي به حدود 9/109 ميليارد ريال رسيد.

عملكرد هما در سال گذشته بر اساس اطلاعات دريافتي از اين شركت هواپيمايي نشان مي‌دهد كه پست حمل شده داخلي در سال گذشته در مجموع 4/1 هزار تن و خارجي به ميزان 5/1 هزار تن در مجموع به ارزش 1/7 ميليارد ريال،‌صدور بار از تهران در مجموع 6/13 هزار تن به ارزش بيش از 10 ميليارد ريال، پروازهاي چارتر در مجموع به وزن 8/1 هزار تن به ارزش 16/2 ميليارد ريال و 3/2 ميليون دلار، واردات خارجي بار به وزن 8/10 هزار تن به ارزش حدود 8/88 ميليارد ريال و بيش از 3/2 ميليون دلار، صادرات خارجي فروش بار تهران به ميزان بيش از 5 هزار تن به ارزش حدود 5/44 ميليارد ريال و 761 هزار دلار ثبت شد.

شركت هواپيمايي سفيران نيز در شش ماه نخست سال جاري با انجام 200 سورتي پرواز در مجموع 2/1 ميليون تن بار صادراتي از تهران را حمل كرد و 5/3 ميليون تن بار عبوري (ترانزيت) را به مقصد رساند.

مجموع فعاليت حمل و نقل بار اين شركت در نيمة اول امسال معادل 7/4 ميليون تن بود. اين شركت بار را از ايران به امارات حمل مي‌كند و در همين حال، بار را از امارات به كشورهاي تازه استقلال يافته شوروي سابق از جمله قزاقستان و نيز به تركيه مي‌رساند. در سال گذشته سفيران با انجام 326 سورتي پرواز، در مجموع 1221 تن بار را جابه‌جا نمود.