سخن نخست

 

  توسعه اقتصادي پايدار بدون دستيابي به بازارهاي صادراتي ميسر نمي‌گردد. محدوديت تقاضاي داخلي، موجب مي‌شود كه سرانجام سرمايه‌گذاري هاي مولد اقتصادي با بازار بسته‌اي روبه‌رو شوند كه توسعه فروش در آنها حتي با افزايش درآمد سرانه و توزيع به نسبت عادلانه درآمد ميسر نيست. از اين رو محور توسعه پايدار اقتصادي، صادرات و رشد روزافزون آن مي‌باشد كه تنها از طريق دستيابي و نفوذ در بازارهاي بين‌المللي ممكن مي‌گردد.

  براي راهيابي توليدات ملي (كالاها و خدمات) به بازارهاي جهاني، شناسايي مزيت‌هاي نسبي و قابل خلق در بخش‌هاي گوناگون اقتصاد ملي ضروري است و بر پايه اين شناخت مي‌توان بخش‌هاي اولويت‌دار را مشخص نمود و برنامه‌ريزي همه‌جانبه‌اي را براي توسعه آنها به‌عمل آورد و سرمايه‌گذاري‌ها را به سمت و سويي صحيح و مؤثر هدايت نمود.

  يكي از مزيت‌هاي نسبي در بخش كشاورزي، گل و گياهان زينتي است كه در برنامه‌هاي اقتصادي كمتر مورد توجه قرار گرفته است و از اين رو نه‌تنها سهم قابل‌توجهي در بازار چهار ميليارد دلاري جهان در اين بخش نداريم،  بلكه در مجموعه صادرات غيرنفتي كشور نيز اين سهم در حد بسيار نازلي قرار دارد.

  يكي از مباني حركت در بخش گل و گياه كه به طور طبيعي و خدادادي در ايران وجود دارد، شرايط آب و هوايي است. تاكنون چهارده گونه اقليم آب و هوايي در جهان شناسايي شده كه از اين تعداد دوازده گونه آن در سرزمين پهناور اسلامي‌مان وجود دارد. شايد كمتر كشوري را بتوان يافت كه تفاوت درجه حرارت هوا در آن بين 25 تا 40 درجه سانتيگراد در طول سال باشد و بتواند انواع گل‌ها، گياهان و نباتات را در آن سرزمين پرورش داد. اما ايران به لطف و موهبت الهي چنين شرايط آب و هوايي را داراست.

  اما آنچه مسلم است، بسياري از كشورها بدون در اختيار داشتن چنين شرايط آب و هوايي، توانسته‌اند با بهره‌گيري از علم و فناوري نوين به پرورش انواع گياهان در شرايط مصنوعي مشابه طبيعت بپردازند و با سرمايه‌گذاري مناسب، توليدات با كيفيت و قيمت مناسبي را به بازارهاي جهاني عرضه كنند. اين اقدامات سبب شده كه با برنامه‌ريزي مناسب و سرمايه‌گذاري و استفاده بهينه از امكانات قابل دستيابي، توليد با صرفه اقتصادي به شيوه نوين صنعتي را كسب و به بازارها عرضه نمايند.

  در اين راستا كشورهايي كه فقط به مزيت‌هاي نسبي اتكا كرده و از شيوه‌هاي نوين توليد در مقياس كلان بي‌نصيب مانده‌اند، نتوانستند به خوبي از مزيت‌هاي اقتصادي خود در بخش توليد و تجارت بهره بگيرند. بنابراين توجه به مزيت‌هاي نسبي موجود و رويكرد توليد نوين صنعتي و تلاش براي برنامه‌ريزي و اقدامات مناسب عملي مي‌تواند شكوفايي بخش‌هاي مختلف توليدي را به ارمغان آورد.

  با وجود مزيت نسبي شرايط آب و هوايي متنوع ايران كه امكان پرورش انواع گل‌ها و گياهان زينتي گوناگون در تمام فصول سال را فراهم مي‌آورد، توجه به شيوه صنعتي توليد در اين بخش و جايگزيني شيوه‌هاي سنتي براي توليد در مقياس كلان اقتصادي و حضوري مؤثر در بازارهاي جهاني، ضروري است.

  در حال حاضر بخش قابل توجهي از گل‌ها و گياهان زينتي ايران با شيوه سنتي و در فضاي باز صورت مي‌گيرد. چنانچه سرمايه‌گذاري مناسب براي تغيير شيوه توليد و بهره‌گيري از فناوري روز در اين بخش به عمل آيد، مي‌توان به كمك مزيت‌هاي نسبي موجود، شرايطي را به وجود آورد كه بخش قابل توجهي از تقاضاي بازار جهاني به اين محصولات از سوي توليدكنندگان و بهره‌برداران ايراني تأمين شود و ضمن ايجاد اشتغال مناسب براي نيروي كار جوان كشور، درآمدهاي ارزي قابل توجهي نيز كسب نمود.

  آنچه مسلم است، بهره‌برداران گل‌ها و گياهان زينتي در كشور از بنيه مالي كافي براي سرمايه‌گذاري جهت تغيير شيوه كشت و پرورش اين محصولات برخوردار نيستند. چنانچه دولت و نظام بانكي ارايه تسهيلات به اين بخش را ميسر سازند، مي‌توان در بخش توليد به تحولي اساسي دست يافت و به توليدات قابل رقابت در بازارهاي جهاني نايل آمد. اين در حالي است كه اكنون نيز با ياري سازگاري طبيعت محصولات گياهي زينتي ايران از توان رقابت مناسبي به ويژه در فصل زمستان در بازارهاي اروپايي برخوردار مي‌باشند. اما چنانچه قرار باشد درآمد ارزي مناسبي از اين محل كسب گردد كه بازار جهاني آن دست كمي از بازار فرش دستباف ندارد، ضرورت دارد كه شيوه‌هاي نوين توليد با بهره‌گيري از علوم و فناوري و تجهيزات پيشرفته و تحقيقات علمي جايگزين شيوه‌هاي سنتي گردد.

  اما بحث صادرات گل‌ها و گياهان زينتي نيز خود مقوله‌اي حساس است. صادرات كالاها به ويژه كالاهاي فسادپذير نيازمند ابزار و تسهيلات ويژه‌اي است. بسته‌بندي مناسب براي حفاظت از محصول تا رسيدن به مقصد، بهره‌گيري از سيستم حمل و نقل سريع و مطمئن، رعايت استانداردهاي بهداشتي و رساندن به موقع محصول به بازارهاي فروش، حايز اهميت است. هر چند كه داشتن اطلاعات كافي از بازارهاي قابل نفوذ نيز از لوازم كار است.

  گل‌ها و گياهان زينتي ايران در باغ‌هاي فضاي باز، گلخانه‌هاي شيشه‌اي و زير پلاستيك پرورش مي‌يابند. اما در مكان توليد،‌ ابزارهاي بسته‌بندي مناسب وجود ندارد. اين محصولات زيبا و سريع‌الفساد، معمولاً با وانت به بازارهاي داخلي عرضه مي‌شود و يا به پايگاه‌هاي صادراتي (بنادر جنوبي كشور براي حمل با لنج به كشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس يا فرودگاه‌ها براي ارسال محموله با هواپيما به مقاصد گوناگون) مي‌رسند.

  صرفنظر از آن كه اكثر بهره‌برداران خود صادركننده گل‌ها و گياهان زينتي نيستند و با تقاضاي مشتريان خارجي آشنايي كافي ندارند، معمولاً محموله‌هاي صادراتي از طريق واسطه به بازارهاي گوناگون عرضه مي‌شوند. مشكلات حمل و نقل گل‌ها و گياهان زينتي به حدي است كه بخشي از محموله‌هاي صادراتي تا رسيدن به مقصد از حيز انتفاع مي‌افتند و به سلامت به دست مشتري نمي‌رسند. از اين رو ضرورت دارد كه سيستم حمل و نقل مناسبي براي رساندن محموله‌هاي ارزشمند گل‌ها و گياهان زينتي طراحي شود.

  با وجود تخفيف 50 درصدي كه هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران (هما) براي صادرات اين كالاها منظور كرده كه خود ارزشمند است و توان رقابت در اين بخش را بالا مي‌برد، اما برنامه‌هاي پرواز متناسب نيست و اغلب صادركندگان براي رساندن محموله‌ها به بازارهاي فروش به تأمين انبارهاي مناسب براي حفظ محموله‌ها تا هنگام فروش و تقبل هزينه سنگين انبارداري در آن سوي مرزهاي ملي اجبار دارند و اين امر هزينه‌هاي گزافي را به صادركنندگان تحميل مي‌كند و از توان رقابت آنها مي‌كاهد.

  چنانچه پروازهاي خارجي براي صادرات گل و گياه موردنظر باشد،‌هزينه حمل و نقل افزايش مي‌يابد. از اين رو براي حضور مؤثر در بازارهاي پرتقاضاي اروپايي و امريكاي شمالي كه مصرف‌كنندگانشان از درآمد مناسب براي خريد گل‌ها و گياهان زينتي برخوردارند، تدوين و تنظيم برنامه‌اي براي رفع مشكل حمل و نقل ضروري است.

  در حال حاضر كشورهاي منطقه نيز بازار بسيار مناسبي براي صادرات گل‌ها و گياهان زينتي محسوب مي‌شود. تقريباً 65 درصد صادرات 4/1 ميليون دلاري گل‌ها و گياهان زينتي ايران جذب بازار امارات متحده عربي مي‌شود. اين كشور سال گذشته نزديك به 900 هزار دلار از اين كالاها از ايران خريداري كرد، با وجود آنكه ميزان واردات سالانه آن بيش از 7 ميليون دلار است. ديگر كشورهاي ثروتمند منطقه همانند عربستان سعودي، كويت، قطر و عمان نيز سالانه حدود 40 ميليون دلار انواع گل و گياه زينتي وارد مي‌كنند. توان بالقوه براي حضور مؤثر در اين بازارها وجود دارد و چنانچه بازاريابي مناسب و حمل و نقل سريع و مطمئني در دسترس باشد، سالانه مي‌توان 10 ميليون دلار انواع گل و گياه به بازار حوزه خليج فارس صادر نمود و رقم صادرات اين بخش را 10 برابر كرد.

  حل مشكلات مربوط به بازرسي محموله‌هاي گلداني در امارات از طريق مذاكره رسمي با مقام‌هاي اين كشور و ايجاد اطمينان خاطر نسبت به نبود كالاهاي ممنوعه در گلدان‌ها و جلوگيري از تعويض خاك در فرودگاه، موضوعي است كه مي‌بايست به‌طور جدي از سوي سفارت ايران در امارات دنبال شود. اين بازرسي سبب مي‌شود كه بخش قابل توجهي از گياهان زينتي صادراتي به امارات در اثر تعويض خاك، سلامت خود را از دست بدهند و به بازار اين محصول لطمه وارد شود.

  توجه ويژه به بازارهاي حاشيه جنوبي خليج فارس و نيز بازارهاي روبه توسعه در شمال كشور (آسياي ميانه) ضرورت دارد. اين بازارها با گل‌ها و گياهان زينتي صادراتي ايران آشنا شده و خواستار خريد آنها هستند و چنانچه بتوان مشكلات صدور را برطرف ساخت، به سهولت رشد صادرات اين بخش در ميان‌مدت ميسر خواهد شد.

  از سوي ديگر آموزش بهره‌برداران و ايجاد يك تشكل قوي صادراتي در بخش گل‌ها و گياهان زينتي الزامي است. بهره‌برداران هيچگونه آشنايي با روند قيمت‌ها در بازارهاي جهاني و بازارهاي قابل نفوذ ندارند. چنانچه آموزش‌ها و اطلاعات موردنياز آنها (در بعد توليد مقوله تحقيقات و تغيير روش‌هاي كشت و پرورش و در بعد صادرات، بازارشناسي و بازارهاي هدف) تأمين و ارايه گردد، مي‌توان به سمت توليد محصولات قابل رقابت در بازار جهاني حركت كرد.

  فقدان يك تشكل قوي صادراتي در اين بخش سبب شده كه اطلاعات بازار به خوبي جمع‌آوري و منتقل نگردد و صادركنندگان نيز به طور منفرد حركت كنند. با ايجاد چنين تشكلي مي‌توان ضمن تأمين اطلاعات بازار و انتقال آن به صادركنندگان و بهره‌برداران، حركتي منسجم و هدفمند در بازارهاي منطقه‌اي و بين‌المللي را شكل داد.

  آنچه تاكنون در زمينه تجارت خارجي گل‌ها و گياهان زينتي صورت گرفته، با وجود سه برابر شدن صادرات اين كالاها در سال گذشته نسبت به سال 1377، حركتي قابل قبول، هدفدار و جهتدار تلقي نمي‌شود. براي نفوذ در بازارهاي جهاني و رشد مؤثر صادرات اين بخش، توجه مسؤولان ذيربط به برنامه‌ريزي جامع براي توليد و صادرات گل‌ها و گياهان ضروري است. از يك سو بخش توليد مي‌بايست از آگاهي‌هاي لازم در خصوص تغيير شيوه توليد و نيز منابع كافي براي ايجاد تحولي مناسب در اين بخش بهره‌مند گردد و از سوي ديگر صادرات برنامه‌ريزي و مشكلات فراروي آن حل و فصل گردد.

  با عنايت به اين امر كه گل‌ها و گياهان زينتي عمر كوتاهي دارند و مصرف‌كنندگان ثروتمند همواره خواهان آن مي‌باشند، مي‌توان ادعا كرد كه تقاضا در بازار گل‌ها و گياهان زينتي از پايداري مناسبي نسبت به كالاهاي بادوام برخوردار است و چرخه تقاضا سبب مي‌شود كه بازار همواره با رشد و توسعه روبه‌رو گردد. از اين رو با برنامه‌ريزي جامع براي بخش توليد و صادرات گل‌ها و گياهان زينتي، مي‌توان درآمد ارزي مطمئن و اشتغال مناسبي را براي بهره‌برداران و صادركنندگان و خدمات‌رسانان به اين بخش متصور دانست.

  با عنايت به اين موضوع كه گل‌ها و گياهان زينتي ايران بارها در نمايشگاه‌هاي خارجي برگزيده شده و جايزه دريافت كرده‌اند، اطمينان خاطر نسبت به پذيرش آنها در بازارهاي جهاني بيشتر مي‌شود. از اين رو حضور گسترده در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي و حتي برپايي نمايشگاه‌هاي بين‌المللي در ايران براي معرفي گل‌ها و گياهان زينتي كشور، ضرورت دارد. برگزاري اين گونه نمايشگاه‌ها در فصل پاييز كه بازار جهاني با نقصان عرضه انواع گل‌هاي شاخه بريده روبه‌رو مي‌شود و ايام سال نو ميلادي در پيش است، همراه با دعوت از كارشناسان و تجار بزرگ بازارهاي گل در اروپا، مي‌تواند گام مؤثري براي رشد صادرات اين بخش باشد.

  در همين حال با ترويج كشت گلخانه‌اي و تداوم برداشت محصول با كيفيت در تمام طول سال، مي‌توان گل‌هاي موردنياز در فصل زمستان را در نمايشگاه‌هاي بين‌المللي كه در كشور ايجاد مي‌شود، عرضه نمود و مشتريان پروپاقرصي نيز براي آنها يافت.

  بازار اروپا به لحاظ مصرف سرانه به نسبت بالاي گل‌ها و گياهان زينتي (به ويژه گل‌هاي شاخه بريده) بازاري قوي محسوب مي‌شود، در حالي كه سهم مناسبي در اين بازار 3 ميليارد دلاري نداريم. با وجود مزيت‌هاي نسبي اشاره شده، ضرورت برنامه‌ريزي مناسب و همه‌جانبه در بخش‌هاي توليد و صادرات گل و گياه، قابل انكار نيست و تنها از اين طريق مي‌توان به اهداف بلندمدت (دستيابي به يك ميليارد دلار صادرات گل‌ها و گياهان زينتي در سال 1400 شمسي) دست يافت.