 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 161 |
|
مطالعه
در خصوص ساختار بازار جهاني
براي گسترش صادرات
پسته
ضروري است
: اشاره
پسته يكي از محصولات غيرنفتي صادراتي ايران است كه پس از فرش دستباف،
سهم عمدهاي دردرآمدهاي غيرنفتي ايفا ميكند. محصول پستة ايران از لحاظ طعم و مزه
بينظير است و در بازارهايجهاني، مشتريان پروپاقرصي دارد، اما در سالهاي اخير
تحتتأثير عوامل گوناگون، سهم ايران در توليدو تجارت جهاني پسته بهشدت كاهش يافته
است، هر چند كه هنوز ايران اولين توليدكننده وصادركنندة معتبر پسته در جهان است.
افت سهم ايران در تجارت جهاني پسته به پيدايش رقباي جديد (آمريكا،
تركيه و بهتازگي چين) ونيز عوامل دروني (كاهش ميانگين توليد در هكتار و افزايش
قيمت تمامشدة محصول پسته) نسبتداده ميشود. با اين وجود، مطالعه و سرمايهگذاري براي
بهبود كمي و كيفي توليد پسته، بازاريابي وعرضة محصول در بازارهاي خارجي، به لحاظ
ايجاد درآمد ارزي و اشتغال براي ايران حايز اهميتاست.
در خصوص وضعيت توليد و صادرات پسته، مطالعات انجام شده براي بهبود
كمي و كيفي اينمحصول و بازارهاي صادراتي آن، با آقاي دكتر اميرحسين چيذري عضو
هيأتعلمي دانشگاه تربيتمدرس و مدير گروه اقتصاد كشاورزي، گفتوگويي داريم كه با هم
ميخوانيم.
تاريخچه كشت پسته
در ايران و جهان را بهطور مختصر بيان فرماييد.
پسته يك ميوة گرمسيري است. اين محصول در سال 1737 ميلادي توسط فردي به
نام «لينه» ازاسپانيا تحت نام علمي «آناكاردياسي» (Anacardiacae) نامگذاري شده
است.
درخت پسته
برخلاف درختان بادام و گردو جزو درختان دوپايه است و نر و مادة آن از
يكديگر جدااست. پسته از ميوههايي است كه يك سال بارور و سال بعد كمبارتر
است.
پيدايش
پسته در ايران به 4000 تا 5000 سال پيش برميگردد. درخت پسته در زبانهاي
يوناني،لاتين، اروپايي، عربي، تركي، روسي، ژاپني و ديگر زبانها از نام
ايراني آن گرفته شده است. نام درخت اينمحصول هنگامي كه به ايران وارد
شد، در زبان پارسي «پيستاكو» بود و سپس به «پسته» تبديل شده است.باغهاي
پسته در ايران از همان زمان پايه گرفته است.
پسته از نظر تركيب غذايي چه وضعيتي
دارد؟
پسته داراي تركيبات مهمي است. صد
گرم پسته داراي 1/6 گرم آب، 14 ميليگرم آهن، 637 كالريانرژي، 20 گرم
پروتئين، 5/53 گرم چربي، 7/2 گرم خاكستر و 9/1 گرم فيبر ميباشد. اين محصول
دارايفسفر، كلسيم و مواد غذايي ديگري است و داراي ويتامينهاي A و B1 و B2 ميباشد.
محلهاي كاشت پسته مرغوب در كداميك
از نقاط ايران است؟
محلهاي عمده توليد پسته در ايران به
ترتيب كرمان، يزد، خراسان و سمنان است. شكل ظاهريپسته به سه نوع بادامي،
فندقي و خنجري تقسيم ميشود.
پسته ايران به كدام كشورها صادر ميشود؟
در بين كشورهاي اسلامي، پسته ايران
به كشورهاي مصر، مراكش، مالزي، عمان، عربستان سعودي،تونس و تركيه صادر ميشود.
در بين كشورهاي غيراسلامي نيز آلمان، اتريش، انگلستان، ايتاليا، چك،روسيه،
ژاپن و برخي كشورهاي ديگر خريدار پسته ايران هستند.
سطح زير كشت پسته ايران نسبت به
جهان چه ميزان است؟
بررسي آماري در سالهاي 97-1988
ميلادي نشان ميدهد كه سهم ايران در سطح زير كشتدرختان پسته در جهان از
55 درصد در سال 1988 به 66 درصد در سال 1997 افزايش يافته، اما عملكرددر واحد
سطح، طي همين مدت به شدت كاهش يافته است.
توليد پسته
ايران در واحد سطح نسبت به ميانگين جهاني آن از 99 درصد در سال 1988 به
52 درصددر سال 1997 تقليل يافت. به عبارتي طي اين دوره ميزان برداشت
پسته ايران از هر هكتار باغ پسته نسبتبه ميانگين جهاني آن به شدت تنزل
يافته است.
با توجه به افزايش چشمگير توليد پسته
در ايران، چه راههايي را براي بهدست آوردنبازارهاي جديد پيشنهاد ميكنيد؟
حضور در نمايشگاهها و اعزام گروههاي
بازاريابي به بازارهاي جهاني ميتواند به گسترش بازارصادراتي اين محصول
كمك كند. اما بايد گفت پسته يك كالاي تجملي است و مردم مرفه از آن
استفادهميكنند. كشورهاي فقير آفريقايي متقاضي اين محصول نيستند. در مقابل
اكثر خانوارهاي اروپايي وآمريكايي متقاضي آن هستند. در نتيجه براي
بازاريابي و بستهبندي اين محصول خاص، سليقة كساني كهقدرت مالي دارند
بايد رعايت شود.
بايد توجه
كرد كه مردم كشورهاي با قدرت خريد بالا چگونه مايل هستند اين محصول از نظر
رنگ،وزن، كيفيت و بستهبندي به بازارهاي مصرف روانه شود. دولت و اتحادية
صادركنندگان خشكبار بايد باكمك يكديگر تبليغات لازم را در رسانههاي نوشتاري
و راديو و تلويزيون كشورهاي خارجي انجام دهد تابراي اين محصول مصرفكنندگان
جديدي پيدا شود.
آيا رقابت پسته آمريكا با پسته ايران
را يك رقابت جدي تلقي ميكنيد؟
در سالهاي گذشته ايران سهم بالايي
در صادرات پسته به بازارهاي جهاني داشت و قيمت اينمحصول را در بازار تعيين
ميكرد. اما هنگامي كه تعاوني توليدكنندگان پسته ايران قيمت خريد پسته
ازكشاورزان را افزايش داد، رقباي ايران مانند آمريكا و چين دريافتند كه
ايران درصدد است پسته خود را دربازارهاي جهاني به قيمتهاي بالاتري بهفروش
برساند تا سود بيشتري كسب كند. در نتيجه رقباي ايران بهسرعت سطح زير كشت
پسته را افزايش دادند تا حضور فعالتري در بازارهاي جهاني داشته باشند.
رقابت
آمريكا و بهتازگي چين براي پسته ايران امري جدي است، زيرا رقباي پسته
ايران ترغيب شدهاندتا وارد بازار شوند و به رقابت با ايران بپردازند. بايد
پسته ايران در بازارهاي جهاني به قيمتي عرضه شود كهرقباي اين محصول از
بازار كنار بروند و سهمشان از بازار كاهش يابد.
مهمترين مشكل توليد پسته ايران چيست؟
در بخش توليد، كاهش عملكرد در هكتار،
مهمترين مشكل است. دليل آن نيز كمبود آب در استانكرمان است. توليدكنندگان
پسته در كرمان براي آنكه كمبود آب را جبران كنند، عمق چاهها را افزايشدادهاند،
در نتيجه كيفيت آب كشاورزي در اين مناطق كاهش يافته و آب لازم به محصول
پسته در باغهانميرسد.
پسته كرمان
در اثر كمآبي، شادابي و اندازة مناسب گذشته را ندارد. روشهاي آبياري تحت
فشار كه دربرخي باغهاي استان كرمان تعبيه شده، از نظر اقتصادي جواب
مطلوب نداده و كشاورزان از آن استقبالنكردهاند. زيرا سيستم آبياري باغهاي
پسته روش غرقآبي بوده است و در اين روش، آب در كرتهاي پستهپخش ميشده
و به همين جهت ريشه درختان پسته به صورت گسترده در عمق زمين نفوذ كرده
است.
البته علت
غرقآبي كردن باغها، مبارزه با شوري زمين بوده است. استفاده از روش
آبياري تحت فشار،مشكلاتي را براي باغداران پسته پديد آورده است. براي
مقابله با اين مشكل، در مناطق مختلف استانسمنان و ساوه، سرمايهگذاري
خوبي در رابطه با كشت پسته شده است.
آيا پسته ايراني و آمريكايي را از نظر
كيفيت ميتوان قابل قياس دانست؟
از لحاظ مزه و طعم، پستة ايراني به
مراتب از پستة آمريكايي بهتر است. مصرفكنندة خارجي طعمپستة ايران را
ترجيح ميدهد و آن را بيشتر از پستة آمريكايي ميپسندد و اين يك امتياز براي
پستة ايراناست. در زمينة شكل فيزيكي پسته نيز در سالهاي اخير فعاليت
زيادي روي شكل ظاهري پسته ايرانصورت گرفته است.
در زمينة
بستهبندي نيز سعي شده است اندازههاي يكسان پسته در جعبهها بستهبندي
شود. دربستهبنديهاي جديد پستة ايراني باز بودن پوسته ضخيم پسته به يك
اندازه نيز حتيالمقدور رعايت ميشودتا براي مصرفكننده راحتتر باشد.
آيا در توليد پسته اصلاح نژاد صورت
گرفته است؟
امروز اين بحث مطرح است كه روي
گونههاي پستهاي كار شود كه از نظر طعم، شكل ظاهري واندازه، بازارپسندتر
باشد. اين امر نيازمند يك سري مطالعات است تا بتوان نوع پسته را تغيير
داد.
البته
سرمايهگذاريهاي زيادي نياز دارد كه دولت بايد انجام بدهد تا پس از چند سال
يك گونة متناسببا بازار جهاني بهوجود آيد و كشت آن ميان كشاورزان ترويج
شود.
وزارت جهاد كشاورزي در جهت توليد مطلوبتر پسته ايراني چه
فعاليتهايي انجام دادهاست؟
وزارت جهاد كشاورزي در ترويج و آموزش
كشاورزان در رابطه با گونههاي موجود پسته و نيز مراحلمبارزه با آفات و
بيماريها و بيمه محصول پسته، آموزشهايي را به باغداران ميدهد.
براي گسترش صادرات پسته چه توصيهاي
به دستاندركاران دولتي داريد؟
دولت بايد تحقيقات بيشتري روي ساختار
بازار جهاني، قيمت قابل رقابت و بازارهاي خريدار پستهايران انجام دهد. به
خاطر آنكه در سالهاي گذشته تحقيقات لازم در جهت گسترش صادرات پسته در
اينبازارها انجام نشده است، سهم 51 درصدي ايران در بازارهاي جهاني، امروز
به 33 درصد كاهش پيدا كردهاست.
بهنظر ميرسد كشورهاي اسلامي از
مشتريان پروپاقرص پستة ايران هستند، مطالعات انجامشده روي بازار اين
كشورها چه واقعيتهايي را نشان ميدهد؟
مطالعات انجام شده روي بازار كشورهاي
اسلامي نشانگر آن است كه:
1) كشش
قيمتي تقاضا براي پسته ايران در بازار كشورهاي اسلامي منفي است و 97/0
درصد است.اين امر گوياي آن است كه اگر صادركنندة ايراني قيمت پسته
صادراتي خود را يك واحد افزايش دهد،97/0 واحد از تقاضاي پسته ايران كاسته
ميشود.
2) اگر
درآمد سرانه كشورهاي اسلامي به ميزان يك واحد افزايش پيدا كند، تقاضاي اين
كشورها برايپسته ايران 58/2 واحد افزايش مييابد.
3) اگر ارزش
پول كشورهاي اسلامي نسبت به دلار آمريكا يك واحد كاهش پيدا كند، ميزان
تقاضاي اينكشورها براي پسته ايران 74/1 واحد كاهش پيدا ميكند. اين گونه
مطالعات و تحقيقات بايد روي بازارهاييكه پسته ايران به آنها صادر ميشود،
ادامه يابد تا نشان دهد چه متغيرهاي مهمي وجود دارند كه رويصادرات پسته
ايران اثر ميگذارند تا برمبناي اين متغيرها، سياستهاي صادراتي خود و سياستهاي
كلاندولت را تنظيم كرد و سپس جايگاه پسته ايران را در بازارهاي جهاني حفظ
كرد و سهم آن را در اين گونهبازارها افزايش داد.
مقدار استفاده از نهادههاي مختلفي كه
در باغات پسته ايران انجام ميشود، با مقدار بهينهاقتصادي آن چقدر تفاوت
دارد؟
نهادههايي كه در تحقيقات انجام شده،
در شهر رفسنجان از لحاظ مديريتي باغات پسته موردنظر بودهاست، به اين شرح
است:
1)
آب
هم اينك
آب مورد استفاده در هر هكتار باغ پسته كمتر از مقدار بهينه است. اين تحقيق
نشان ميدهد اگراز آب بيشتري در هر هكتار پسته كاري استفاده شود، توليد
بهتري بهدست خواهيم آورد و به نقطة بهينةاقتصادي از لحاظ مقدار متر مكعب
آب خواهيم رسيد.
2)
كود دامي
در اين
زمينه بيشتر از مقدار بهينه از كود دامي بر مبناي هر تن استفاده ميشود. اين
تحقيق نشانگر آناست كه در هر هكتار بايد 46/6 تن از كود دامي استفاده شود
كه در حال حاضر 59/19 تن استفاده ميشود.
3)
كود شيميايي
در اين
زمينه در نقطة بهينة اقتصادي استفاده ميشود و باغداران به مقدار بهينه از
كود شيميايي استفادهميكنند.
4)
سم
در زمينة
سم كه بر حسب ليتر محاسبه شده است نيز بيشتر از مقدار بهينه استفاده ميشود.
5)
نفر روز كارگر
در اين
زمينه نيز بيشتر از مقدار بهينه استفاده ميشود
6)
ماشينآلات
در زمينة
ماشينآلات نيز مقدار بيشتري از مقدار بهينه استفاده ميشود.
از اين
موارد نتيجه ميشود قيمت تمامشدة هر تن پستة ايراني از ميانگين جهاني آن
بالاتر باشد. اينمطالعه در منطقة سيرجان نيز نشان ميدهد:
- آب كمتر
از مقدار بهينه استفاده ميشود.
- استفاده
از كود شيميايي به مقدار بهينه است.
- از كود
دامي بيشتر از مقدار بهينة اقتصادي استفاده ميشود.
- سم و
ماشينآلات نيز بيشتر از مقدار بهينه مورد استفاده قرار ميگيرد.
اين امر
نشانگر آن است كه هنگامي كه از نهادهها در زمينة توليد بيش از مقدار بهينة
اقتصادي استفادهميشود، هزينة تمامشده بيشتر خواهد شد.