 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 161 |
|
ايران
نخستين توليدكننده و صادركننده
عمده پسته در جهان است
اشاره:
جهش صادراتي به منظور
كاهش اتكا درآمد ارزي كشور به صادرات نفت خام، از اهداف اصليسومين برنامة پنجسالة
توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور است كه با توجه ويژه بهمزيتهاي نسبي اقتصاد
ملي، تلاش، برنامهريزي و سرمايهگذاري براي شكوفاسازي اين مزيتها وحتي خلق مزيتهاي
جديد تحقق خواهد يافت.
يكي از اقلام عمده
صادرات غيرنفتي ايران پس از فرش، پسته است. زمينهاي مستعد كشت وپرورش درختان پسته
در مناطق گوناگون كشور وجود دارد كه ميتوانند منشأ توليد و رشد صادراتاين محصول و
ارزآوري براي اقتصاد ملي باشند. با اين حال شناخت توانمنديهاي موجود در توليد
وصادرات پسته، توجه ويژه به مشكلات مبتلابه اين بخشها و يافتن راهكارهاي مناسب
براي رفعمعضلات توليد و صادرات پسته، سبب خواهد شد كه نهتنها موقعيت ايران در
بازار جهاني پسته از نظرتوليد و صادرات به عنوان بزرگترين توليدكننده و صادركننده
پسته جهان حفظ شود، بلكه ميتوانسهم ايران را در بازار جهاني پسته حفظ كرد و افزايش
داد.
در خصوص وضعيت توليد و
صادرات پسته ايران و موانع و مشكلات موجود در اين زمينه، خبرنگار نشرية «بررسيهاي
بازرگاني» با آقاي مهندس محمدعلي طهماسبي معاون امور باغباني وزارت جهادكشاورزي
گفتوگويي دارد كه با هم ميخوانيم
آيا توليد پسته در قياس با ساير
محصولات كشاورزي مزيت نسبي دارد؟
بر اساس
مطالعات انجام شده در سال 1378، هزينة توليد هر كيلوگرم پسته در ايران بهطور متوسط12500 ريال و متوسط قيمت
فروش آن دستكم 25000 ريال بود كه اين قيمت براي ارقام مرغوب تا40000
ريال نيز رسيد. البته در سالهاي مختلف، قيمت فروش پسته نوسانهايي داشته
كه تابع نوساناتبازار جهاني و صادرات ايران بوده است.
با توجه به عملكرد باغهاي پسته ايران و قيمتهاي
فروش، هر هكتار باغ پسته درآمد اقتصادي مطلوبيداشته و چنانچه توصيههاي
وزارت جهاد كشاورزي در خصوص اصلاح باغها، نحوة نگهداري پسته موردتوجه باغداران قرار گيرد، با افزايش عملكرد در هكتار، سطح درآمد بالاتر ميرود.
در مقايسه با ديگر محصولات زراعي و باغي ايران و با توجه به اين نكته كه
كشت و پرورش پسته درمناطقي از كشور توسعه يافته كه خاك و آب شور دارد و
براي محصولات ديگر مناسب نيست و
چنانچهمحصولي جايگزين شود،
درآمد حاصل از حد توانايي موجود و مورد انتظار كمتر خواهد بود، كشت پستهداراي
مزيت اقتصادي است.
نواحي كشت
و پرورش پسته ايران در كدام بخشهاي كشور است؟
مناطق عمده كشت و پرورش پسته ايران، استانهاي كرمان،
يزد، خراسان، اصفهان، سمنان،
فارس،قزوين، مركزي، سيستان
و بلوچستان و قم است. در ديگر مناطق كشور نيز در سطح محدود پسته توليدميشود كه اين مناطق
مستعد پرورش درخت پسته نميباشد و احداث و توسعه باغهاي پسته در آنها
توجيهفني و اقتصادي ندارد.
ميزان
توليد پسته ايران در نخستين و دومين برنامة توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور چقدر بوده است؟
توليد پسته
ايران در نخستين برنامه توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور (عملكرد سالهايزراعي 73-1369) 971 هزار تن بود كه
در برنامة دوم (عملكرد سالهاي زراعي 78-1374) به 941 هزارتن كاهش يافت.
كاهش توليد پسته در برنامة دوم نسبت به برنامة اول
بر اثر سرمازدگي (سرماي ديررس بهاري) در بخشوسيعي
از باغهاي پسته استان كرمان در سال 1376 و كاهش محصول پسته سال 1376
بوده است. توليدپسته در سال 1375 به حداكثر ميزان خود در سالهاي اجراي
دومين برنامة توسعة اقتصادي يعني 260هزار تن رسيد كه اين رقم در سال
1376 به 112 هزار تن كاهش يافت.
توليد پسته ايران از 200 هزار تن در سال 1377 به 131
هزار تن در سال 1378 كاهش داشت.
ميزان
توليد پسته ايران در سال جاري چقدر است؟
بر اساس
اطلاعات دريافتي، توليد پسته خشك ايران در سال جاري 180 تا 200 هزار تن
برآوردشده كه از پيشبينيهاي انجام شده در اين زمينه كمتر است. علت كاهش
ميزان توليد نسبت به پيشبينيانجام شده، از بين رفتن محصول 20 هزار هكتار
از باغهاي پسته (رقم اكبري) از گرمازدگي زودرس بهارهبوده است.
ميزان توليد پسته در سال زراعي قبل (78-1377) 131
هزار تن بود. زمان برداشت پسته در ايران،ماههاي شهريور و مهر ميباشد.
درختان پسته داراي تناوب بارآوري (سالآوري) ميباشند. به اين ترتيب كهيك
سال بر اثر تشكيل جوانههاي گل بيشتر،
محصول آنها افزايش مييابد كه به آن «سالآور» ميگويند وسال پس از آن محصول كاهش مييابد. براي باغهاي پسته
ايران سال 1378 «سال نياور» و سال 1379«سالآور» بوده است.
چند هكتار باغ پسته در ايران وجود دارد؟
بر اساس
آمارنامه سال 78-1377 اداره كل آمار و اطلاعات وزارت جهاد كشاورزي، سطح
زيركشت پسته، بدون احتساب حدود 17 هزار هكتار باغهاي ديم و جنگلي استان خراسان، برابر با 361 هزارهكتار است كه 71 درصد آن
زير كشت درختان بارور و بقيه زير كشت نهال پسته ميباشد.
85 درصد باغهاي بارور پسته ايران در استان كرمان و
15 درصد آن در ديگر استانهاي كشور
قرار دارد.استانهاي يزد و خراسان به ترتيب با در اختيار داشتن 9/5 و 3/3
درصد باغهاي بارور كشور، در رتبههايدوم و سوم قرار دارند.
برنامههاي
توسعة باغها و توليد پسته ايران كدامند و در برنامة سوم توسعه چهپيشبينيهايي
براي گسترش توليد پسته صورت گرفته است؟
هدف وزارت
جهاد كشاورزي در سومين برنامة پنجسالة توسعة اقتصادي در بخش توليد پسته،افزايش
عملكرد در واحد سطح، ارتقاي كيفيت محصول، توليد محصول سالم و بهداشتي و
مطابق بااستانداردهاي جهاني به منظور توسعة صادرات آن ميباشد و به لحاظ
پارهاي محدوديتها، افزايش سطحزير كشت اولويت ندارد.
محدوديتهاي
مورد اشاره براي گسترش سطح زير كشت كدامند؟
مناطق
مستعد كشت و پرورش درخت پسته با محدوديت منابع آب روبهرو هستند كه ميبايست
دربلندمدت به چنين محدوديتي توجه داشت و به ضرورت در استفاده از منابع
آب، ملاحظات گوناگوني رامدنظر
قرار داد. موضوع ديگر، ضرورت آيندهنگري و اطمينان از بازار صادرات پسته ميباشد. با توجه بهآنكه
بيش از 70 درصد پسته توليدي ايران به بازارهاي جهاني عرضه ميشود، لذا
بروز ركود در بازار پسته بههر دليل، به باغداران و سرمايهگذاري انجام شده براي گسترش سطح زير كشت، لطمه خواهد زد.
از سوي ديگر، با وجود عرصة رقابت در تجارت بينالمللي و عواقب زيانبار آن،
مصمم هستيم در زمينةبهبود كيفي محصول پسته، اقدام كنيم. توجه جدي به
افزايش عملكرد در واحد سطح و تعديل توسعهبيرويه سطح زير كشت از موارد
بسيار مهم و قابل ملاحظه ميباشد.
با توجه
به محدوديتها و ملاحظاتي كه اشاره فرموديد، در برنامة سوم چه اقداماتيصورت
خواهد گرفت و ميزان توليد پسته ايران چه مقدار خواهد شد؟
براي تحقق
اهداف برنامة سوم در زمينة افزايش عملكرد در واحد سطح، اجراي پروژههاي
اصلاحساختار توليد پسته و بهبود كيفيت محصول پيشبيني شده است. در پروژه
اصلاح ساختار توليد پسته،اجراي عمليات تغذيه باغها، اصلاح باغهاو اجراي
عمليات بهزراعي، احداث باغهاي نمونه و فني واقدامات ديگر هدايتي و نظارتي منظور شده است.
در پروژة بهبود كيفيت محصول پسته، عمليات تشكيل شبكههاي
پيشآگاهي برداشت محصول، انجامآزمايشها و آناليز افلاتوكسين، برگزاري كارگاههاي آموزشي و
اقدامات هدايتي و نظارتي ديگر پيشبينيشده است.
با اجراي پروژههاي پيشبيني شده با هدف افزايش
عملكرد در واحد سطح، مجموع توليد پسته دربرنامة سوم (سالهاي 83-1379) يك
ميليون و 272 هزار تن پيشبيني شده است. در سال 1383 توليدپسته به حداكثر
ميزان خود در برنامه يعني 372 هزار تن بالغ خواهد شد.
مشكلات
مبتلابه توليد پسته ايران را ذكر فرماييد.
مشكلات
عمده توليد پسته ايران را ميتوان به پنج بخش تقسيم كرد:
1) افت سطح آب سفرههاي زيرزميني و شور شدن منابع
آب در مناطق عمده پستهكاري ايران كه ازتوسعة بيرويه سطح زير كشت در
سالهاي اخير بدون توجه به توانمندي منابع آب ناشي شده و از عللاصلي و
بازدارنده افزايش سطح زير كشت ميباشد.
2) رعايت نشدن اصول فني در احداث باغهاي موجود از
جمله رعايت نشدن تراكم مناسب كشت،پرورش نيافتن درختان پسته به صورت تكتنه
و بيتوجهي در تناسب ميان درختان نر و ماده.
3) رعايت نكردن اصول صحيح تغذيه درخت و اجرا نشدن
برنامههاي بهزراعي در باغهاي پسته.
4) زودشكافي پوستتر پسته در بعضي ارقام كه به تشديد
ميزان افلاتوكسين در محصول ميانجامد.
5) معرفي نشدن ارقام مقاوم به خشكي.
پسته
ايران با پسته توليدي كدام كشورها قابل مقايسه است و از نظر توليد پسته در
جهانچه جايگاهي دارد؟
ايران قرنها
بدون رقيب، عمدهترين توليدكنندة پسته جهان بوده است. از نظر ميزان توليد
وويژگيهاي كيفي محصول همچون طعم، تنوع رنگ و ارقام و
بازارپسندي، پسته ايران در جهان رتبة اول راداشته است. در سالهاي اخير
كشورهاي ديگري به توليد و تجارت پسته
روي آورده و با ايران به رقابتبرخاستهاند كه از جمله ميتوان كشورهاي
آمريكا، تركيه، سوريه، چين، يونان، استراليا و ايتاليا را نام برد.
در سالهاي اخير تركيه ميزان توليد پسته را افزايش
داده و آمريكا كه از واردكنندگان عمده
پسته ايرانبود، در زمينة توليد اين محصول (ايجاد و توسعه باغهاي پسته در
ايالت كاليفرنيا) تلاش نموده و به صورترقيبي براي پسته ايران درآمده است.
در گذشته سهم ايران در توليد جهاني پسته معادل 90 درصد بود كهاينك
با افزايش توليد ديگر كشورها، اين سهم
كاهش يافته است. با اين حال ايران هنوز در توليد پسته درجهان، رتبة اول
را دارد.
ميزان
صادرات پسته ايران در دو برنامة توسعة اقتصادي گذشته چقدر بود؟
ميزان
صادرات پسته ايران در برنامة اول در مجموع 491 هزار تن بود. صادرات پسته
ايران در اينبرنامه سير صعودي داشت و از 68 هزار تن در سال 1369 به 106
هزار تن در سال 1373 رسيد.
در دومين برنامة پنجسالة توسعة اقتصادي، اجتماعي و
فرهنگي كشور، صادرات پسته ايران در مجموعبه 530 هزار تن افزايش
يافت. در اين برنامه ميزان صادرات نوسان داشت و حداقل 54 هزار تن در سال1376
و حداكثر 129 هزار تن در سال 1375 بود.
ميزان
صادرات پسته ايران در سومين برنامة پنجسالة توسعه اقتصادي كشور چقدرپيشبيني
شده است؟
با توجه
به ميزان توليد پيشبيني شده در برنامة سوم و اجراي پروژههاي مربوط به
بهبود و ارتقايكيفيت محصول به ويژه در زمينة آلودگي به افلاتوكسين، رفع موانع موجود در صادرات پسته و
توانمنديبازارهاي صادراتي و رقابتهاي موجود، ميزان صادرات پسته در برنامة
سوم در مجموع 600 هزار تن(بهطور متوسط سالانه 120 هزار تن) پيشبيني شده
است.
سهم پسته ايران در بازار جهاني اين محصول چقدر است؟
پسته
محصولي است كه 70 درصد توليد آن صادر ميشود و از نظر اقتصادي و ارزآوري
براي ايرانحايز اهميت است. صادرات پسته ايران از 17 هزار تن در سال 1357
به 120 هزار تن در سال 1377افزايش يافت و در سال 1378 به 103 هزار تن
رسيد. نقش بارز پسته در اقتصاد ايران پوشيده نيست،بهطوري كه در عرصة بازرگاني خارجي پس از نفت و فرش، رتبة سوم را دارد.
سهم ايران در بازار جهاني پسته
در سال 1993 به ميزان 8/86 درصد بود و ايران اولين صادركنندة پستهدر بازار
بود. اما با ظهور ديگر صادركنندگان مانند آمريكا و تركيه در عرصة توليد و صادرات پسته،
اگرچهايران همچنان صادركننده
اول باقي مانده، ولي سهم آن در صادرات جهاني پسته تنزل يافته و در سال
1997به 3/68 درصد رسيد. در همين مدت سهم آمريكا در صادرات جهاني پسته از
7/11 درصد به 1/14 درصدو سهم تركيه از 5/0 به 4/3 درصد افزايش يافت.
نسبت توليد به صادرات پسته ايران
چقدر است؟
توليد پسته
در سال گذشته به 131 هزار تن
و صادرات آن به 103 هزار تن رسيد. به عبارتي 79 درصدمحصول توليدي به
بازارهاي جهاني صادر و 21 درصد آن در بازار داخلي عرضه و مصرف شد. اين نسبت
باتوجه به كشش بازارهاي صادراتي و ديگر عوامل تجاري مؤثر در سالهاي مختلف، متفاوت بوده است.
امابا توجه به نياز بازار داخلي، ضرورت دارد كه تلاش شود سهم صادرات به
توليد از 70 درصد كمتر نشود.
بازارهاي صادراتي پسته ايران كدام كشورها ميباشند؟
خريداران
عمده پسته ايران عبارتند از: كشورهاي آلمان، انگلستان، ايتاليا، ژاپن، فرانسه،لوكزامبورگ، امارات متحده عربي،
اسپانيا، هنگكنگ، بلژيك، هلند، مكزيك، كانادا، هندوستان، چين،روسيه و
كشورهاي آسياي ميانه.
بر اساس بررسيهاي انجام شده 36 كشور جهان زمينة
مصرف پسته را دارند و به لحاظ توان اقتصادينيز ميتوانند بازارهاي مناسبي
براي پسته صادراتي ايران باشند. البته رقبايي نيز چون تركيه و آمريكا
وجوددارند كه همزمان با افزايش كشت و توليد پسته، مبادرت به بازاريابي و
صادرات پسته نمودهاند و با افزايشصادرات، سهم خود را در بازارهاي جهاني
بهبود دادهاند.
مشكلات
صادرات پسته ايران كدامند؟
يكي از
مشكلات اساسي موجود در صادرات پسته، مغايرت نتايج آزمايشهاي انجام يافته
در ايرانو مبادي ورودي كشورهاي اروپايي است. كشورهاي خريدار پسته ايران
به ويژه كشورهاي عضو اتحاديةاروپا، مقررات سختگيرانهاي براي ورود پسته ايران به بازارشان از نظر آلودگي به افلاتوكسين وضع كردهاند.
البته تغيير قوانين و مقررات صادراتي، بارز نبودن
تبليغات برونمرزي براي توسعة صادرات و افزايشاعتماد و اطمينان نسبت به
پستة صادراتي ايران، مداخلة صادركنندگان بيتجربه در امر صادرات، رفتارهايتبعيضآميز تجاري كشورهاي
خريدار نسبت به مواد غذايي صادراتي ايران و بزرگنمايي مسأله افلاتوكسينپسته
ايران فراتر از بحثهاي علمي و تخصصي، از ديگر مشكلات مبتلابه صادرات پسته ميباشد.
در خصوص
مداخله صادركنندگان بيتجربه در امر صادرات پسته و رفتارهاي تبعيضآميزتجاري
مشتريان پسته ايران توضيح بيشتري ارايه فرماييد.
مداخلة
صادركنندگان متفرقه و بيتجربه در امر
صدور پسته يكي از مسايل مهم است. اين امر يكي ازموانع انتقاد توصيههاي
فني و دستورالعملهاي اجرايي به كلية صادركنندگان كشور و نيز اعمال نظر و اجرايتصميمات دولت ميباشد. در
خصوص رفتارهاي تبعيضآميز تجاري كشورهاي خريدار نسبت به پستةايران بايد به
انجام آزمايشهاي سنگين بر روي پسته
ايران در مبادي ورودي اين كشورها و كاهش ميزان حدمجاز افلاتوكسين در قوانين
استاندارد كشورهاي خريدار پسته اشاره و توجه داشت.
آيا در بخش
توليد پسته، باغداران با مشكلات مالي مواجه هستند و آيا بانكها منابعموردنيازشان
را تأمين ميكنند؟
حمايت
نظام بانكي از توليد پسته ايران فقط در قالب اعطاي تسهيلات براي احداث
پايانههايفرآوري بهداشتي ميباشد كه البته حايز اهميت است. از آنجا كه
يكي از معضلات پسته، فقدان تناسباصولي بين رشد توليد محصول و ساخت پايانههاي
بهداشتي فرآوري آن است، اين موضوع ميتواند بهايجاد يا تشديد آلودگي پسته ايران به افلاتوكسين منجر شود كه در نهايت صادرات
پسته را با مشكل مواجهميسازد.
با اين وصف اصلاح فرآيند فرآوري پسته و حمايت از
متقاضيان احداث پايانههاي بهداشتي فرآوريپسته درصدر برنامههاي حمايتي
قرار گرفته است. بهطوري كه با استفاده از اعتبارات تبصره 3 در
سال1377 با مشاركت بخش خصوصي و نظام بانكي نزديك به 80 پايانه فرآوري
پسته با سرمايهگذاري بيش از50
ميليارد ريال احداث شد، 20 ميليارد ريال از اعتبارات مذكور از محل تبصرة 3 و
35 ميليارد ريال ازمحل آورده اشخاص متقاضي احداث پايانهها تأمين شد.
در سال گذشته نيز از اعتبارات تبصره 3 متمركز نهاد رياست جمهوري 10 ميليارد
ريال با عامليت بانكملي ايران به سرمايهگذاري جهت احداث پايانههاي بهداشتي فرآوري پسته اختصاص يافت.
.