 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 161 |
|
توليد پسته ايران به 2/1 ميليون تن
و صادرات آن به بيش از
يك
ميليون تن ميرسد
اشاره:
پسته يكي از اقلام عمده صادرات غيرنفتي ايران پس از فرش دستباف
ميباشد. اين محصول بهلحاظ كشت و پرورش آن در مناطقي از كشور كه مستعد پرورش ديگر
محصولات كشاورزينميباشند، ايجاد اشتغال در صنايع سبك جانبي، ارزآوري و... حايز
اهميت است و ميتواند سالها درفهرست اقلام صادرات غيرنفتي كشور باقي بماند.
با اين وصف، توسعة كمي و كيفي باغهاي پسته
ايران و حفظ موقعيت آن در بازراهاي جهاني،ميتواند توليدكنندگان و صادركنندگان را
از درآمد مطمئني برخوردار سازد.
در سومين برنامة پنجسالة توسعه اقتصادي،
اجتماعي و فرهنگي كشور، توليد و صادرات پستههمچنان از اهميت ويژهاي برخوردار است.
در اين مقاله به بررسي دورنماي توسعة توليد و صادراتپسته در برنامة سوم ميپردازيم.
ايران
سالها است كه موقعيت خود را به عنوان نخستين عرضه كنندة پسته در بازار
بينالمللي حفظكرده، ليكن سهم ايران در بازار جهاني پسته به لحاظ پيدايش
رقباي جديد كاهش يافته است. حفظ موقعيتايران در بازار جهاني پسته به
توسعة كمي و كيفي توليد و صادرات اين محصول بستگي دارد.
سومين برنامة پنجسالة توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي
كشور، به توسعة كيفي باغهاي پسته وتوليد محصول سالم و بهداشتي براي عرضه
در بازارهاي جهاني توجه دارد و به همين جهت رشد سطح زيركشت چندان مدنظر
نميباشد.
بر اساس
گزارش ادارة كل آمار و اطلاعات وزارت جهاد كشاورزي، سطح زير كشت پسته در
سال1378 بدون احتساب حدود 17 هزار هكتار باغهاي ديم و جنگلي استان خراسان،
برابر با 361 هزار هكتاربوده است كه 71 درصد آن زير كشت درختان بارور و 29
درصد بقيه زير كشت درختان نهال بود.
با به بار
رسيدن درختان نهال ميتوان انتظار داشت بدون زيركشت بردن زمينهاي تازه،
سطح زير كشتدرختان بارور از 4/256 هزار هكتار در سال گذشته به بيش از 300
هزار هكتار خواهد رسيد.
در حال
حاضر 85 درصد باغهاي بارور پسته ايران در استان كرمان، 9/5 درصد در استان
يزد و 3/3درصد آن در استان خراسان قرار دارد و بقيه در ديگر استانها قرار
گرفتهاند.
سطح باغهاي
نهال در استان كرمان 6/60 هزار هكتار، در يزد 5/12 هزار هكتار، در خراسان حدود
5/9هزار هكتار، فارس 8/4 هزار هكتار، سمنان 2/4 هزار هكتار، سيستان و بلوچستان
7/3 هزار هكتار و استانمركزي 5/3 هزار هكتار در سال 1378 گزارش شده است.
بررسيهاي
آماري نشان ميدهد كه در سال 1378 كه سال نياوري براي باغهاي پسته كشور
بوده است،عملكرد در واحد سطح در باغهاي پسته استان كرمان با 1796 كيلوگرم
در هكتار، بالاترين ميزان و پس از آناستان اصفهان با عملكرد 1534 كيلوگرم،
خراسان با 1287 كيلوگرم، يزد با 1048 كيلوگرم، قزوين با 885كيلوگرم، فارس با
801 كيلوگرم، قم با 790 كيلوگرم، مركزي با 647 كيلوگرم، سيستان و بلوچستان
با 610كيلوگرم، عملكردي بيش از عملكرد در واحد سطح استان كرمان (به ميزان
401 كيلوگرم در هكتار)داشتهاند.
از اين
آمار ميتوان نتيجه گرفت كه با وجود سطح گسترده نهالكاري در استان كرمان،
ديگر استانها ازعملكرد بهتري برخوردارند و ميتوانند در برنامة سوم به نتايج
بهتري از نظر توليد دست يابند.
با وجود
آنكه سطح توليد پسته ايران در برنامة اول (سالهاي 72-1368) به 971 هزار
تن بالغ شد، امادر برنامة دوم (سالهاي 78-1374) به 941 هزار تن كاهش يافت،
انتظار ميرود بر اثر توسعة كمي و كيفيباغهاي پسته، توليد در اين برنامه
(83-1379) به يك ميليون و 272 هزار تن بالغ گردد.
سطح توليد
پسته در سال جاري 250 هزار تن، در سال آينده 150 هزار تن، در سال 1381 به
ميزان300 هزار تن، در سال 1382 برابر با 200 هزار تن و در سال پاياني برنامه
سوم 372 هزار تن پيشبينيشده است.
اين آمارها
نشان ميدهد كه سطح توليد در سالهاي نياور برنامة سوم (1380 و 1382) از سالهاينياور
برنامه دوم (سالهاي 1376 و 1378 كه توليد به ترتيب 112 و 131 هزار تن
اعلام شده است)، بيشتراست.
در همين
حال در سالهاي آور به ويژه از سال 1381 به بعد توليد سالانه از 300 هزار تن
فراتر خواهدرفت، در حالي كه حداكثر توليد در برنامة اول در سال 1372 به
ميزان 230 هزار تن و در برنامة دوم در سال1375 معادل 206 هزار تن بود.
به منظور
افزايش عملكرد باغهاي پسته در واحد سطح و ارتقاء كيفيت محصول توليدي جهت
عرضه بهبازارهاي جهاني، توجه به محدوديتها و نيز راهكارهاي مناسب براي
افزايش توليد الزامي است. به عقيدةكارشناسان، مهمترين محدوديت در بخش
توليد پسته، منابع آبي، دسترسي به آب و آبياري مناسب وبهموقع است. با
توجه به خشكساليهاي چند سال اخير و افزايش برداشت آب از سفرههاي
زيرزميني،سطح آب اين سفرهها بهشدت افت كرده است و لذا تأمين آب باغهاي
پسته حايز اهميت است.
از اين رو
اتخاذ راهكارهاي مناسب و اجراي پروژههاي آبرساني (شبكههاي آبياري و زهكشي)مديريت
منابع آب و استحصال آبهاي هرز براي مصرف بهينة آن در سومين برنامة پنجسالة
توسعةاقتصادي كشور همچنان از اولويت برخوردار است.
با توجه به
آنكه آبياري بهموقع و بهاندازه باغهاي پسته در جلوگيري از پديدة
زودخنداني پسته و كاهشميزان سم افلاتوكسين در مرحلة داشت و برداشت محصول
تأثير بسزايي دارد، از اين رو توسعة كيفيمحصول پسته به مديريت منابع آب
در بخش كشاورزي و تأمين بهموقع آب موردنياز اين بخش بستگيدارد. با توجه
به آنكه بخش اعظم آب استحصالي در كشور (بيش از 30 درصد) در بخش كشاورزي
مصرفميشود. از اين رو اقدامات ضروري براي افزايش ميزان استحصال و نيز
توسعة شبكههاي آبياري و زهكشيبه منظور استفاده بهينه از آبهاي سطحي، ميبايست
بهعمل آيد.
صرفنظر از
مسألة اساسي آب، مبارزه با آفات و بيماريهاي پسته در مراحل كاشت، داشت
و برداشتمحصول و نيز در مرحلة فرآوري آن حايز اهميت است و اين امر در
پيشگيري از افزايش ميزان افلاتوكسينپسته از حد مجاز استانداردهاي بينالمللي
تأثير بسزايي دارد. با بهرهگيري از سموم شيميايي و نيز مبارزهبيولوژيك در
مراحل كاشت، داشت و برداشت، تغذية صحيح گياه و نيز استفاده از روشهاي
مكانيكيجهت جداسازي محصول مرغوب از پسته زودخندان و تأمين تجهيزات
موردنياز براي فرآوري و بستهبنديبهداشتي و سالم ميتوان انتظار داشت كه
رشد توليد به رشد صادرات پسته نيز خواهد انجاميد.
رعايت اصول
فني در احداث باغها (تراكم مناسب كشت، پرهيز از پرورش درختان به صورت يكتنه
وتوجه به تناسب درختان نر و ماده)، رعايت اصول صحيح تغذيه گياه و اجراي
عمليات بهزراعي، معرفي وكاشت گونههاي مقاوم به خشكي، مبارزه با آفات
وسنها، كنهها و ديگر بيماريهاي پسته)، استفاده ازروشهاي نوين جداسازي،
خشك كردن، فرآوري وبستهبندي و نگهداري محصول در انبارهاي مناسب وحمل و
نقل صحيح تا رسيدن پسته به دست مصرفكنندگان (داخلي يا خارجي) از موارد
مهم است كه درسومين برنامة پنجسالة توسعه اقتصادي كشور مدنظر ميباشد.
با وجود
افزايش پيشبيني شده توليد پسته در برنامة سوم، رشد توليد و صادرات پسته
كشورهاي رقيبنبايد ناديده گرفته شود. از اين رو ضمن ضرورت برداشت و عرضة
محصول سالم و بهداشتي به بازارهايجهاني، فعاليتهاي بازاريابي نيز مورد
تأكيد است.
در حال
حاضر تركيه و آمريكا از رقباي پسته ايران در بازار جهاني هستند و اين كشورها
با افزايش توليدو صادرات خود، سهم ايران در بازار جهاني را تقليل دادهاند.
با اين وصف افزايش صادرات پسته در برنامهسوم نيز براي حفظ و افزايش سهم
ايران در تجارت جهاني پسته ضروري است.
با توجه به
آنكه افزايش سطح زير كشت پسته در برنامه سوم 15 هزار هكتار پيشبيني شده
كه در مجموعسطح باغهاي پسته را به 376 هزار هكتار خواهد رساند و ميزان
برداشت محصول در پنجساله (83-1379)يك ميليون و 272 هزار تن تخمين زده ميشود،
انتظار ميرود با حفظ سهم كنوني مصرف داخلي (در سطح20 درصد توليد پسته) در
مجموع بيش از يك ميليون تن محصول پسته ايران به بازارهاي جهاني عرضهشود
و درآمدي بيش از 3 ميليارد دلار از اين طريق نصيب اقتصاد كشور شود.
براي تحقق
اهداف صادرات پسته، شناخت بازارهاي قابل نفوذ، ضروري است. به عقيدة
كارشناسان، باوجود آنكه پسته از تنقلات تجملي محسوب ميشود، بيش از 90 كشور
جهان استعداد مصرف پسته(بهلحاظ بنية مالي مصرفكنندگان) را دارند. اما
هنوز در شماري از كشورها، مصرفكنندگان اين محصول رانميشناسند. از اين رو
تبليغات مناسب در اين گونه كشورها و به طور كلي بازارهاي قابل نفوذ ضرورياست.
با وجود
آنكه سال گذشته پسته ايران به حدود 60 كشور جهان عرضه شد، اما توسعة
فعاليتهايبازاريابي در برنامة سوم ضروري است. زيرا هنوز بازار سنتي پسته
ايران، كشورهاي عضو اتحادية اروپا(بهويژه آلمان، اسپانيا و ايتاليا) ميباشند،
توسعة فعاليتهاي بازاريابي، بهويژه در كشورهاي داراي درآمدسرانه بالا و
نيز كشورهاي همسايه ضروري است.
در همين
حال بايد به اين نكته توجه داشت كه جهت دستيابي به تمام ارزش افزوده
صادرات پسته،تجديدنظر در سيستمهاي بستهبندي، نگهداري و حملونقل ضرورت
دارد. بررسيهاي آماري نشان ميدهدكه تركيه كه از توليدكنندگان و
صادركنندگان مهم پسته در بازار جهاني است، سال گذشته 75/9 هزار تن پستهبه
ارزش نزديك به 30 ميليون دلار از ايران وارد كرد. اين كشور با تغيير بستهبندي،
پسته ايران را به نام خودبه بازارهاي جهاني بهويژه اروپا صادر ميكند. در
سومين برنامة پنجسالة توسعه اقتصادي، توجه به مسايلصادرات و بازاريابي
پسته براي كسب درآمد ارزي مناسب و حفظ سهم ايران در تجارت جهاني اينمحصول
ضرورت دارد.
با توجه به
سرمايهگذاريهاي قابلتوجهي كه در ايجاد پايانههاي صادراتي پسته انجام
شده و در حالانجام است، تهيه محصول بهداشتي مطابق با استانداردهاي جهاني
(با حد مجاز افلاتوكسين) ميسر ميباشدو از اين رو ميتوان با تمركز بر فعاليتهاي
بازاريابي و صادرات، شمار خريداران پسته ايران در سراسرجهان را افزايش داد.
حفظ
بازارهاي سنتي و تلاش براي نفوذ در بازارهاي با درآمد سرانه بالا بهويژه
در شرق آسيا، ميتواندبه رشد صادرات پسته در برنامة سوم كمك بسزايي داشته
باشد.
با وجود
آنكه برخي دستاندركاران برنامهريزي توسعة توليد پسته با نگاهي محتاطانه
به بازار جهاني وتوجه ويژه به رقباي سرسخت نظير آمريكا و تركيه (بهويژه
تبليغات سوء آمريكا عليه پسته ايران) ازسرمايهگذاري وسيعتر در بخش پسته
پرهيز دارند، اما بهنظر ميرسد چنانچه سرمايهگذاري براي تأمين آبو مبارزه
با آفات پسته در مراحل كشت و پرورش و نيز فرآوري صورت گيرد، پسته ايران
به لحاظ طعم، رنگو تنوع گونههاي آن همچنان در بازارهاي جهاني طالبان
زيادي خواهد داشت و ميتواند منبع مطمئن برايكسب درآمد ارزي باشد.
سطح زير كشت، ميزان توليد و عملكرد در هكتار
پسته به تفكيك استان در سال زراعي78-1377
سطح زير كشت (هكتار) ميزان
توليد عملكرد
نام
استان نهال بارور (تن) (كيلوگرم
درهكتار)
كرمان 60628 218092 87466 401
خراسان 9466 8505 10944 1287
يزد 12452 15233 15966 1048
مركزي 3480 825 534 647
قزوين 1547 1898 1680 885
فارس 4786 4473 3582 801
اصفهان 2776 958 1470 1534
سمنان 4210 4500 8081 1796
سيستان
و بلوچستان 3706 1318 804 610
قم 1575 396 312 790
ساير
استانها 636 246 333 -
جمع 105262 256444 131172 511