 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 161 |
|
سخن نخست
رونق توليد و صادرات، چرخة
اقتصاد كشور را به جريان مياندازد و گردش سرمايه، ايجاد كار
و رشدتوليد ناخالص ملي را به دنبال دارد.
امروزه «اصلاحات» موتور توسعة اقتصادي در
جهان تعبير ميشود، زيرا كه با روند روبهرونق صادرات،همواره بازارهايي براي
فروش محصول و توليد دوباره وجود خواهد داشت.
صادرات مانع از محدوديت بازار و ركود توليد
ميشود و ميتواند بازارهاي سرمايه، نيروي كار و كالا رارونق بخشد. از اين رو
جايگاه صادرات در اقتصاد كشورها بسيار مهم تلقي ميشود. اما آنچه
عامل تداومصادرات است، اراية محصول با كيفيت مطلوب (مطابق با
استانداردهاي پذيرفتهشده جهاني) و قيمترقابتي و عرضه كالا به بازارهاي
قابل نفوذ و حفظ بازارهاي سنتي است. از اين رو مزيتهاي نسبي و قابلخلق
براي رونق و تداوم صادرات ضروري است. شناخت استعدادهاي طبيعي و بازارهاي
قابل نفوذ برايهر يك از كالاهاي صادراتي موجب ميشود كه از مزيتهاي نسبي
بتوان به خوبي بهرهگرفت و تداوم كار،توليد
و صادرات را حفظ نمود.
نكتة قابل توجه ديگر آن است
كه در فرآيند صنعتي شدن، نميبايست بخشهاي ديگر داراي مزيتنسبي براي صادرات به فراموشي سپرده شود،
بلكه صنعت ميتواند سازندة تجهيزات و ماشينآلاتموردنياز براي بهرهگيري از مزيتهاي ديگر بخشهاي
اقتصادي باشد. ايران كشوري است كه از تنوعآبوهوايي برخوردار است و بخشهايي
از كشور كه با كمبود آب روبهرو ميباشند، براي كشت و پرورشبرخي محصولات
مانند پسته مستعد ميباشند. پسته در ايران از گذشتههاي دور به صورت جنگلي
دربخشهايي از استانهاي خراسان وجود داشته است، اما بهتدريج در قسمتهاي
عمدهاي از كشور كشت وپرورش اين گياه رواج
يافته است.
براي سالهاي متمادي، ايران نخستين
توليدكننده و صادركننده عمده پسته در جهان بود و پسته ايران ازنظر طعم و
رنگ، مرغوبترين پسته جهان شناخته شده است. با وجود پرورش پسته در برخي
كشورها(بهطور عمده در آمريكا و تركيه) هنوز جايگاه ايران به عنوان
نخستين توليدكننده و صادركننده پسته جهانحفظ شده است، اما سهم آن در
بازار افت كرده است.
با وجود نزديك به 361 هزار هكتار باغ پسته
در ايران (بهجز 17 هزار هكتار باغهاي ديم و جنگلي استان خراسان) كه
71 درصد آن را باغهاي بارور و 29 درصد ديگر
را نهال تشكيل ميدهند، سطح توليدپسته ايران همواره نوسان دارد. علت اين
امر را ميبايست در طبيعت گياه پسته جستوجو
كرد كه بهطورتناوب، يك سال محصول فراوان (سالآور) و سال بعد محصول كمتر
(سال نياور) ميدهد. با اين حال دردهه گذشته
توليد پسته ايران در كمترين حد (112 هزار تن در سال 1376) و در بيشترين
ميزان (سال1375 به ميزان 260 هزار تن) گزارش
شده است. توليد پسته از 971 هزار تن در نخستين برنامة پنجسالةتوسعة
اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور به 941 هزار
تن در برنامة دوم تقليل يافت كه علت اصلي آنعوامل طبيعي (سرماي زودرس)
بود. تقريباً 20 درصد محصول پسته ايران در داخل كشور مصرف ميشودو بقية آن
صادر ميگردد. سال گذشته با وجود افت محصول (سال نياور) از 131 هزار تن پسته
توليدي دركشور 103 هزار تن به بازارهاي جهاني عرضه و 28 هزار تن در بازار
داخل مصرف شد كه اين آمارنشاندهندة سهم 79 درصدي صادرات پسته در توليد
پسته ايران است.
دورنماي توليد پسته در ايران به لحاظ حفظ
قدرت رقابت و تقويت سهم بازار، به رشد كيفي محصولبيش از رشد كمي اهميت
ميدهد. به عبارتي در برنامة سوم قرار است فقط 15 هزار هكتار باغ جديد پسته
دركشور احداث شود، اما ميزان توليد به لحاظ رشد كيفي افزايش قابلتوجهي
خواهد داشت و به يك ميليون و272 هزار تن خواهد رسيد كه چنانچه سهم 20
درصدي مصرف داخلي حفظ شود، صادرات پسته ايران دراين برنامه بالغ بر يك
ميليون تن خواهد بود و انتظار ميرود 3 تا 4 ميليارد دلار از اين بخش درآمد
ارزيكسب شود.
با توجه به پيدايش رقباي تازه براي پسته
ايران كه سهم خود را در بازار جهاني به سرعت افزايشدادهاند، حفظ و گسترش بازارهاي
پسته همزمان با اراية محصول سالم و بهداشتي، ضروري است. آمارهايموجود
نشان ميدهد كه سهم ايران در بازار جهاني پسته در يك دورة پنجساله
(97-1993) از 6/86 درصدبه 3/68 درصد كاهش يافته و در مقابل سهم آمريكا (رقيب
عمده ايران در بازار پسته) از 7/11 درصد به1/14 درصد و سهم تركيه در اين
مدت از 5/0 به 4/3 درصد افزايش يافته است.
ناديده گرفتن تبليغات وسيع
آمريكا در بازارهاي جهاني در خصوص مرغوبيت پسته آمريكايي به لحاظبهداشتي
و نامرغوب بودن پسته صادراتي ايران به لحاظ افلاتوكسين بيش از حد مجاز،
ميتواند ضربهايقوي بر پيكره توليد و صادرات پسته ايران وارد كند. در چند
سال اخير بارها شاهد اين تبليغات مسموم وحتي مرجوع شدن محمولههاي صادراتي
پسته به كشور بودهايم. خوشبختانه اقدامات صورت گرفته درجهت دعوت از مشتريان پسته، بازديد آنها از باغهاي
پسته استان كرمان و نحوه فرآوري اين محصول،توانست تا حدودي اثر تبليغات
سوء رقيب را از بين ببرد.
اما يك نكته حايز اهميت است و آن واكنش
طبيعي مشتريان نسبت به ميزان افلاتوكسين پسته ميباشد واز آن جهت كه
افزايش ميزان افلاتوكسين در محصولات غذايي از جمله پسته ميتواند سلامتمصرفكنندگان را به
لحاظ سرطانزايي تهديد كند، سرمايهگذاري و
تلاش براي توليد و اراية محصول سالمهمچنان ضرورت دارد.
در برنامة سوم، توجه ويژهاي به عمليات
بهزراعي، رعايت اصول فني در احداث باغها (تراكم مناسبكشت، عدم تربيت و
پرورش درختان به صورت يكتنه و...)، رعايت اصول صحيح تغذيهگياه، مبارزه
باآفات پسته و پيشگيري از زودشكافي پوست براي برداشت محصول
سالم و نيز مسايل زيستمحيطي نظيركاهش سطح آبهاي زيرزميني و شوري آب
و... صورت گرفته است. چنانچه در زمينة
بهسازي باغها وفرآوري محصول اقدامات ضروري و سرمايهگذاريهاي لازم تحقق يابد، ميتوان به رشد كمي و كيفي
توليداميدوار بود و صادرات مطمئني را به انجام رساند.
از سوي ديگر با رونق درآمد مردم
در ديگر كشورها به ويژه در شرق آسيا، آمريكاي
شمالي و جنوبي واروپا (بهويژه شرق اروپا) ميتوان افزايش مصرف پسته در
جهان را انتظار داشت و ضمن حفظ بازارهايسنتي (بهويژه اروپاي غربي) به گسترش
عمليات بازاريابي مبادرت ورزيد.
بازارهاي منطقهاي به ويژه كشورهاي حوزه
خليج فارس نيز از بازارهاي سنتي و قابل گسترش ميباشندكه ميبايست
همچنان حفظ گردند.
پسته پس از فرش دستباف، همواره دومين
كالاي عمده صادراتي ايران بوده است و هنوز ميتوان اينمحصول را در فهرست
كالاهاي صادراتي غيرنفتي حفظ نمود و به درآمد ارزي مناسب از اين راه دستيافت.
در همين حال براي حفظ موقعيت پسته ايران
در بازارهاي جهاني، سرمايهگذاري براي راهاندازيپايانههاي صادراتي
پسته در استانهايي كه محصول پسته براي صادرات دارند، ضروري است. توجه
بهفرآوري، بستهبندي و سيستم حمل و نقل مطمئن از مواردي است كه ميتواند
در فرآيند توليد و تجارتپسته مؤثر باشد و پسته ايران را به عنوان محصولي
سالم و بهداشتي در بازارهاي جهاني معرفي كند.
جلوگيري از فعاليت صادركنندگان بيتجربه در بخش صادرات پسته و تقويت تشكلهاي
صادراتي قوياز اقداماتي است كه ميتواند در تثبيت منافع ناشي از صدور اين
محصول و جلوگيري از نوسان قيمت آن(افت
قيمت) مؤثر باشد.
در هر صورت توجه ويژه به مسايل كاشت،
داشت و برداشت محصول سالم، بازاريابي مناسب،فرآوري و بستهبندي محصول در
شكل و كيفيت موردنظر مشتريان حايز اهميت است و تنها در اين شرايطميتوان
به كسب درآمدي در حدود 4 ميليارد دلار يا بيشتر از صادرات پسته در برنامة
سوم خوشبين بود.
انتظار ميرود كه با انجام سرمايهگذاريهاي
مناسب و حمايت منطقي از توليدكنندگان و
صادركنندگان پسته، همچنان موقعيت ايران به
عنوان اولين صادركننده پسته جهان حفظ شود و سهم از دسترفته در بازار
جهاني بار ديگر احيا شود.
والسلام