 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 160 |
|
با رشد سرمايهگذاري
دورنماي روشن و شفافي
براي سنگهاي تزييني
و نما وجود دارد
|
اشاره: منابع معدني به عنوان مواد اوليه
مورد استفاده در توليدات صنعتي و برخي فعاليتهاي اقتصادي مانند ساختمان،
ارزشفراواني دارد و كشورهاي صاحب منابع مذكور ميتوانند از فرآوري و عرضه
اين مواد به بازارهاي جهاني، درآمدهاي ارزيسرشاري را نصيب خود سازند.
يكي از مواد معدني ارزشمند، سنگهاي تزييني ميباشند كه به اشكال و خواص
گوناگون درطبيعت يافت ميشوند و كاربرد وسيعي در فعاليتهاي توليدي و مولد
دارند. ايران از جمله كشورهايي
است كه ذخاير متنوع و سرشاري از سنگهاي تزييني دارد. با بهرهبرداري
بهينه از اين ذخاير وفرآوري و پردازش آنها، نهتنها ميتوان به ايجاد فرصتهاي
شغلي مناسب در جامعه دست يافت، بلكه از راه صادرات اينسنگها، درآمد
ارزي مناسبي نيز قابل حصول است. در اين مقاله با منابع سنگهاي تزييني ايران و دورنماي
توسعه اين بخش آشنا ميشويم. |
مشخصات
كلي سنگهاي تزييني و نما
سنگ تزييني، نوعي سنگ طبيعي است
كه در اندازة مشخص انتخاب، برش يا تراش خورده باشد و شامل سنگهايي كه
در هرشكل به طور مستقيم پس از برش، ساييده شدن و صيقلكاري در نماهاي
داخلي و خارجي ساختمانها بهكار روند، ميباشد. به لحاظ علمي، سنگهاي تزييني و نما به يكي از گروههاي
سنگهاي آذرين، سنگهاي دگرگوني و يا سنگهاي رسوبي تعلقدارند و شامل
انواع مرمر، مرمريت، چيني، كنگلومرا، تراورتن، ماسهسنگ، گرانيت، ديوريت،
سينيت، گابرد و... ميباشند. سنگهاي تزييني برحسب خصوصيات فيزيكي كه شامل سختي، رنگ،
ميزان تخلخل و مقاومت ميباشد، در روكار، ديوارها،داخل بنا و يا براي مصارف
خاص صنعتي بهكار ميروند. سنگهاي مورد استفاده در مصارف خاص صنعتي در
مقابل حرارت،اسيدها و قلياها مقاوم ميباشند. شماري از سنگهاي تزييني نيز
براي پلههاي داخل و خارج بنا كاربرد دارند. سنگهاي رسوبي كه براي توليد سنگهاي تزييني و نما مورد
استفاده قرار ميگيرند، عبارتند از: كنگلومراها و ماسهسنگها،سنگهاي آهكي يا
دولوميتي، تراورتن و مرمر. سنگهاي آذرين كه در توليد سنگهاي تزييني و نما استفاده ميشوند،
شامل گرانيتها، ريوليتها و برخي سنگهاي خاص اينگروه مانند سينيتها،
ديوريتها، گابروها و سنگهاي خروجي همارز آنها يعني تراكيتها، آندزيتها،
بازالتها و سنگهاي ديگرنظير نفلينسينيتها، پريدونيتها، پيروكسنيتها،
آمفيبوليتها و ديگر سنگهاي آذرين مانند كوارتز ميباشند. سنگهاي دگرگوني كه در توليد سنگهاي تزييني و نما كاربرد
دارند، شامل مرمريتها و گنيسها ميباشند. از نظر تجاري نيزردهبندي خاصي
براي سنگهاي تزييني وجود دارد كه شامل سنگهاي آهكي (تراورتن، مرمريت)،
سنگ چيني، سنگ كريستال،سنگ ابري، سنگ اونيكس، مرمر، مرمر سرپانتين و سنگهاي
سيليسي (گرانيتها و ربوليتها) ميباشد.
كيفيت سنگهاي تزييني به عواملي
نظير نوع سنگ، رنگ، نحوه استخراج، برش و صيقل، دقت در نصب و انتخاب سنگبستگي
دارد. در تشخيص نوع سنگ غير از
ويژگيهاي شيميايي و نوع كاني، عواملي مانند شكستگيها، درزها، اثرات
هوازدگي، خلل و فرجو... دخالت دارند. در ارزش اقتصادي سنگها نيز صرفنظر از ساير عوامل، رنگ سنگ
اهميت دارد و رنگهاي زيباتر و وزينتر بيشتر مورداستقبال قرار ميگيرند. البته
نحوه استخراج، برش و صيقل، دقت در نصب و انتخاب نوع سنگ از عواملي است
كه در ارزشاقتصادي سنگ حايز اهميت است.
در بعد تجارت سنگ نيز رعايت
استانداردهاي توليد اهميت بسياري دارد. در سطح جهاني دو مجموعة استاندارد
معتبر سنگوجود دارد كه يكي استاندارد "ASTM" (انجمن آزمون و مواد آمريكا) و
ديگري استاندارد "BS"
(استاندارد بريتانيايي) است.
استاندارد ASTM اعتبار خاصي دارد و مرجعي براي دستاندركاران
صنعت سنگ محسوب ميشود. رعايت اين استاندارد درتوليد سنگهاي صادراتي و
فروش آنها اثر بسياري دارد و مورد اعتماد خريداران است. در ايران نيز
استاندارد ASTM انتخاب
شدهكه مورد استفاده كشورهاي اروپايي نيز ميباشد. البته هنوز محتواي اين
استاندارد كه با شرايط ايران تطبيق داده شده باشد، بهصورتمدون منتشر نشده
است. اين استاندارد خصوصيات فني، حداقل مقاومت، حداقل سختي، حداقل چگالي
و حداكثر ميزان (درصد)جذب آب سنگ را مشخص ميكند.
چه بسا
سنگهايي كه ارزش اقتصادي زيادي ندارند، اما با بهرهگيري از روشهاي نوين
بهرهبرداري از ذخاير، رعايتاستانداردهاي توليد، برش و صيقل مناسب به سنگهاي
با ارزش فراوان تبديل ميشوند كه مشتريان زيادي در بازارهاي جهانيدارند.
ذخاير سنگهاي تزييني
و نماي ايران
ايران به
لحاظ كيفيت و ميزان ذخاير سنگهاي تزييني و نما در رديف 10 كشور عمده
دارنده ذخاير اين سنگها قرار دارد ومعادني بسيار مرغوب دارد كه تا حدودي در
جهان بينظير است. بر اساس برخي آمارها، ذخاير سنگهاي تزييني ايران حدود
7/3 ميليارد تن اعلام شده كه 3/3 ميليارد تن آن ذخيره قطعي وبقيه ذخاير
احتمالي تلقي ميشوند. اما آمارهاي منتشر شده از سوي وزارت معادن و فلزات،
مجموع ذخاير تخميني ايران را حدوديك ميليارد و 900 ميليون تن اعلام ميكند
كه نزديك به 600 ميليون تن آن ذخيرة قطعي است. بر اساس آمارهاي ارايه شده از سوي
اين وزارتخانه، ميزان ذخاير احتمالي سنگهاي مرمريت ايران حدود 780 ميليون
تن،سنگ چيني 515 ميليون تن، سنگ مرمر 298 ميليون تن، سنگ گرانيت 190
ميليون تن و سنگ تراورتن حدود 90 ميليون تنبرآورد شده است.
اما
آمارهاي منتشره از سوي ديگر منابع، ذخاير احتمالي سنگ تراورتن را 9/32
ميليون تن، مرمر را 2/14 ميليون تن، مرمريت3/1371 ميليون تن، چيني 630
ميليون تن و ذخاير سنگ گرانيت ايران را 9/1220 ميليون تن اعلام كرده است.
بر اساس
آمارهاي مذكور، سهم ايران در ذخاير قطعي سنگهاي تراورتن جهان يك درصد،
مرمر 4/0 درصد، مرمريت 9/41درصد، چيني 3/19 درصد و گرانيت 3/37 درصد برآورد شده
است و بنابراين سهم ايران در ذخاير جهاني سنگهاي مرمريت،گرانيت و چيني
در حد قابلتوجهي است. بر اساس آمارهاي موجود در سال 1374، استان مازندران با 56
درصد ذخاير قطعي انواع سنگهاي تزييني ايران در رتبه اول،اصفهان با 2/13
درصد ذخاير رتبه دوم، لرستان با 9 درصد ذخاير رتبه سوم و آذربايجان شرقي با
5/5 درصد ذخاير سنگهايتزييني و نما رتبة چهارم را در كشور دارد.
بهطور كلي
منابع سنگهاي تزييني و نماي ايران در استانهاي مختلف پراكنده ميباشند.
استانهاي چهارمحال و بختياري،خراسان، سمنان، مركزي و يزد نيز ذخاير قابلتوجهي
را در خود جاي دادهاند. ذخاير سنگ مرمريت و چيني استان اصفهان، مرمريت و سنگ
چيني استان لرستان، مرمريت، سنگ چيني و گرانيت استانمازندران و نيز
گرانيت استان آذربايجان شرقي از ذخاير عمده سنگهاي تزييني كشور بهحساب
ميآيند.
بهرهبرداري از معادن
و دورنماي آينده
همانگونه
كه پيش از اين اشاره شد، سنگهاي تزييني و نماي ايران از لحاظ تنوع رنگ،
گوناگوني انواع سنگ، مقاومت و... ازذخاير ارزشمند جهان بهحساب ميآيد. اما
موضوع بهرهبرداري از معادن سنگ، برش، ساب و صيقل دادن آن و رعايتاستانداردهاي
معتبر در توليد، از موارد بسيار مهمي است كه در ارزش اقتصادي سنگ اهميت
بسياري دارد.
سنگهاي
مرمريت، تراورتن، چيني و گرانيت ايران در جهان مشهور است، اما با وجود
ذخاير غني اين نوع سنگها در كشور،سهم ايران در تجارت جهاني سنگهاي
تزييني و نما بسيار نازل و در حد 3 درصد است. علت آن نيز در نوع بهرهبرداري
و فرآوريسنگ است كه توجه و دقت كافي در اين خصوص بهعمل نميآيد و
مشتريان خارجي حتي بر اين باور نيستند كه ايران از نظر ذخايرسنگهاي ياد
شده در رديف 10 كشور نخست جهان قرار گيرد.
اطلاعات
موجود نشان ميدهد كه در 532 معدن فعال كشور در حال حاضر، استخراج سنگ با
روش پيشرفته و طبق اصول فنيانجام ميشود. در اين معادن استفاده از مواد
ناريه ممنوع است و معدنكاران موظف هستند از دستگاههاي سيم برش الماسه و
روشپيشرفته فني استفاده كنند. استفاده از مواد ناريه فقط در معادن سختبر سنگ گرانيت
در حد كنترل شده، مجاز ميباشد. حتي در اين معادن نيز در ادامة كاراز دستگاههاي
سيم برش الماسه استفاده ميشود و مواد ناريه فقط براي جداسازي سنگ از
معدن كاربرد دارد كه در تمام معادنگرانيت دنيا نيز همين روش متداول است.
آنچه مسلم
است، جذب سرمايهگذاري براي اكتشاف معادن سنگهاي تزييني و نما و بهرهبرداري
از آنها ضروري است. البتهمسايل زيستمحيطي، ايمني معدن و كار در آن و
فرآوري سنگ نيز اهميت زيادي دارد كه در برنامة سوم توسعة اقتصادي
كشورمدنظر ميباشد. بخش اعظم صادرات سنگ ايران را «سنگ خام» تشكيل ميدهد.
زيرا نحوة پردازش سنگ در ايران متناسب و مطابق بااستانداردهاي جهاني و
سليقة مشتريان خارجي نميباشد. اين در حالي است كه فرآوري و پردازش مناسب
سنگ تزييني و نما، ارزشافزوده آن را شش برابر ميكند. به عبارتي ارزش هر
تن سنگ فرآوري شده در بازارهاي جهاني تقريباً شش برابر ارزش همان سنگ بهصورت
خام ميباشد.
با توجه
به وجود نيروي انساني ارزان در ايران، صدور سنگ خام به هيچوجه قابل
توجيه نميباشد و ضرورت دارد كه دربهرهگيري از فناوري روز دنيا براي فرآوري
سنگهاي خام، سرمايهگذاري كافي صورت پذيرد.
در ايران
بيش از 5000 واحد سنگبري و فرآوري سنگ وجود دارد كه شمار بسياري از آنها از
فناوري پيشرفته بيبهره هستند. درهمين حال مشتريان سنگهاي خام صادراتي
ايران نيز كه به فناوري پردازش سنگ مجهز ميباشند، ترجيح ميدهند كه سنگ
خام رابه قيمت ارزان از ايران خريداري كنند و پس از فرآوري آن را به
بازارهاي جهاني عرضه كنند.
در واقع
در اين حركت، بخش قابل توجه ارزش افزوده سنگ نصيب واحدهاي سنگبري و
پردازش سنگ در ديگر كشورهاميشود كه خريدار سنگ خام ايران هستند. با اين
وصف، اصلاح و نوسازي واحدهاي فرآوري سنگ ايران الزامي است تا بتوانضمن
جذب ارزش افزوده قابل حصول از پردازش سنگ، فرصتهاي شغلي مناسبي نيز در
كشور ايجاد كرد. بحث آموزش نيروي انساني و استفاده از متخصصان در معادن
و واحدهاي فرآوري سنگ در ايران بسيار مهم است و چنانچهبتوان در اين زمينه
سرمايهگذاري و برنامهريزي لازم را به انجام رساند، ميتوان به توليد و
عرضه سنگهاي تزييني مطابق با سليقةمشتريان خارجي و استانداردهاي جهاني
اميدوار شد.
در حال
حاضر اكثر بهرهبرداران از معادن را افراد غيرمتخصص تشكيل ميدهند كه به روشهاي
سنتي فعاليت مينمايند. در نتيجهنهتنها سنگهاي توليدي از كيفيت لازم
برخوردار نميباشد، بلكه ضايعات توليد سنگ در ايران بسيار زياد است و بخشي
از منابعارزشمند كشور به هدر ميرود. در حالي كه اين فعاليت ضايعات زيستمحيطي
نيز به همراه دارد.
شماري از
سرمايهگذاران در كشورهاي صاحب صنعت سنگ در جهان به لحاظ مقررات زيستمحيطي
ترجيح ميدهند كه سنگخام خريداري و سپس فرآوري كنند و سود سرشاري نيز بهدست
آورند.
از سوي
ديگر، كشورهاي صاحبنام در صنعت سنگ به لحاظ سهم ناچيز ايران در تجارت
جهاني سنگ، رقم توليد سالانه بيشاز 7 ميليون تن در كشور را اغراقآميز تلقي
ميكنند. از اين رو ضرورت دارد كه مصرف سنگ در بازار داخلي تا حدودي كنترل
وصادرات آن (بهويژه سنگهاي كارشده) رونق يابد. رعايت استانداردهاي جهاني
و بهرهگيري از فناوري روز در كاهش مصرف داخليو افزايش سهم صادرات ايران
تأثير مستقيم دارد. زيرا با بهرهگيري از روشها، فنون و تجهيزات پيشرفته،
ميزان ضايعات در مرحلةبرداشت از معادن، توليد و برش سنگ و فرآوري آن در
حد قابلتوجهي كاهش خواهد يافت. آمارهاي منتشره از سوي حوزة معاونت معدني و بهرهبرداري
وزارت معادن و فلزات در مهرماه سال جاري نشان ميدهد كه در532 معدن فعال
در 24 استان كشور در سهماهه اول سال جاري يك ميليون و 6/611 هزار تن سنگ
استخراج شده كه از اين ميزانحدود 3/947 هزار تن سنگ كوپ براي مصرف داخلي
و 3/27 هزار تن سنگ كوپ براي صادرات استحصال شده است. البتهميزان توليد
سنگ كوپ استانهاي تهران و آذربايجان شرقي در محاسبه ارقام سنگ كوپ
منظور نشده است. مجموع توليدسنگهاي كار شده براي عرضه در داخل كشور در
همين مدت 2 ميليون و 165 هزار و 684 متر مربع و براي صادرات 68 هزار و224
متر مربع اعلام شد كه در اين آمار نيز ارقام جزء مربوط به استانهاي
آذربايجان شرقي، تهران، زنجان، سيستان و بلوچستان ولرستان اعلام نشده است.
آمارهاي
اعلام شده از سوي همين منبع نشان ميدهد كه توليد 513 معدن فعال سنگ
تزييني و نماي ايران در سال 1378 به 7ميليون و 2/499 هزار تن رسيد كه از
اين رقم حدود 6/4 ميليون تن سنگ كوپ براي بازار داخلي و 5/153 تن سنگ
كوپ برايصادرات استحصال شد. توليد سنگ كار شده براي بازار داخلي بيش از
6/8 ميليون متر مربع و براي صادرات حدود 5/373 هزارمتر مربع بود.
اطلاعات
دريافتي نشان ميدهد كه در استان آذربايجان غربي، 9 شركت توليدي و صادراتي
خصوصي و تعاوني، در استان اصفهان13 شركت دولتي، تعاوني و سهامي خاص، در
استان اردبيل 4 شركت تعاوني و خصوصي، در استان تهران يك شركت تعاوني،
دراستان خراسان 10 شركت تعاوني و خصوصي، در استان زنجان 20 شركت خصوصي و
تعاوني، در استان سيستان و بلوچستان 4شركت خصوصي و تعاوني، در استان سمنان
2 شركت سهامي خاص، در استان فارس 18 شركت خصوصي و سهامي خاص، دركردستان
يك صادركننده خصوصي (شخص حقيقي)، در استان كرمان 3 شركت تعاوني، در استان
كهگيلويه وبويراحمد 2 شركت، دراستان كرمانشاه 14 شركت خصوصي و تعاوني، در
استان گيلان يك شركت سهامي خاص، در لرستان 10 شركت، در استان مركزي3
شركت، در استان مازندران 4 شركت خصوصي، در استان هرمزگان 3 شركت سهامي
خاص، در استان همدان 2 شركت خصوصي ودر استان يزد 21 شركت خصوصي، تعاوني و
سهامي خاص فعال ميباشند.
از نظر
كارشناسان، دورنماي صنعت سنگ ايران با توجه به ذخاير ارزشمند و متنوع،
نيروي انساني ارزان و وجود متخصصانمعدن، قدمت حضور ايران در بازارهاي
جهاني سنگ تزييني و نما و... روشن ميباشد، مشروط بر اينكه به عوامل
گوناگون و ضروريبراي توسعة اين بخش توجه ويژهاي مبذول گردد.
از نظر
آنها، مسايل ضروري و حايز اهميت، سرمايهگذاري براي شناخت و اكتشاف ذخاير
سنگهاي تزييني و نما و بهرهبردارياز معادن داراي ذخاير، توجيه اقتصادي،
سرمايهگذاري براي جذب فناوري روز بهويژه در بخش فرآوري سنگ، آموزش
نيرويانساني فعال در واحدهاي سنگبري براي رعايت استانداردهاي قابل قبول
جهاني در پردازش سنگ و ارتقاي كيفيت توليدات كارشده، حضور فعال در
نمايشگاههاي تخصصي بينالمللي سنگ، تشكيل نمايشگاه تخصصي سنگ در ايران و
معرفي شايسته ايننمايشگاه در خارج از كشور براي بازديد مشتريان، اراية
توليدات مطابق با نمونه براي مشتريان، بازاريابي و تبليغات مناسب درخارج
و... ميباشند.
كارشناسان
عقيده دارند كه با اراية تسهيلات لازم به سرمايهگذاران خارجي براي تشويق
آنها به سرمايهگذاري در معادن جهتتوليد و پردازش سنگ و نيز اراية تسهيلات
بانكي مناسب به سرمايهگذاران داخلي، ميتوان زمينة مساعدي را براي رشد
صنعتسنگ در كشور فراهم آورد و درآمد ارزي مناسبي از اين راه كسب كرد.
آنها عقيده
دارند كه در سومين برنامة توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور توجه كافي
به صادرات سنگ نشده است، زيراارزش صادرات اين بخش در برنامه 400 ميليون
دلار پيشبيني شده است، در حالي است كه ارزش صادرات سنگ ايران (شاملسنگهاي
كارشده و كارنشده) در برنامه دوم، 168 ميليون دلار بود.
كارشناسان
با اشاره به بيكاري در جامعة ايران به ويژه بيكاري فارغالتحصيلان رشته
معدن و تأكيد بر ارزش افزوده فرآوريسنگ، رشد سرمايهگذاري در اين بخش و
افزايش درآمد صادراتي ناشي از آن را ضروري ميدانند و عقيده دارند كه
تواناييهايبالقوه بسياري در اين بخش از اقتصاد كشور نهفته است كه هنوز
براي بهرهبرداري مناسب از آنها برنامهريزي دقيق و جامعي وجودندارد.
آنها
همچنين تأكيد دارند كه چنانچه ذخاير غني سنگهاي تزييني و نماي ايران،
شناسايي و به سرمايهگذاران بينالمللي معرفيشود، سيل عظيمي از سرمايهگذاران
علاقهمند به سرمايهگذاري براي برداشت از معادن و فرآوري سنگ در ايران،
از فعاليت در اينزمينه استقبال خواهند كرد.
برخي
كارشناسان عقيده دارند كه حضور بسيار ضعيف شركتهاي فعال ايراني در بخش
اكتشاف، توليد و فرآوري سنگ، درنمايشگاههاي تخصصي بينالمللي سبب شده كه
سرمايهگذاران خارجي شناخت دقيقي از ذخاير ارزشمند سنگ ايران نداشته
باشند.از اين رو ضرورت دارد كه تسهيلات لازم براي حضور شركتهاي فعال در
اين بخش در نمايشگاههاي عمده در ايتاليا و آلمان و نيزدر شرق آسيا فراهم
شود. در ضمن اطلاعات دقيقي براي سرمايهگذاران بينالمللي جمعآوري و ارايه
گردد.
از نظر
شمار بسياري از كارشناسان، توليد سنگ تزييني و نما مزيت نسبي دارد و ميتواند
به رشد توليد ناخالص داخلي، ايجاداشتغال و افزايش درآمدهاي حاصل از صادرات
غيرنفتي كشور كمك بسزايي داشته باشد. از اين رو دورنماي اين صنعت به لحاظمزيت
نسبي و ارزش افزوده ناشي از آن، شفاف بهنظر ميرسد.