 |
|
|||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|||
 |
||||||||
| > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني > ماهنامه بررسيهاي بازرگاني شماره 160 |
|
سخن نخست
كاهش اتكاي اقتصاد ملي به درآمد ارزي حاصل از صادرات نفت
از طريق رشد درآمدهاي ناشي از صدور كالاهاي غيرنفتي وايجاد فرصتهاي اشتغال
پايدار براي نيروي انساني جوان، تحصيلكرده و كارآزموده كشور، از دغدغههاي
اصلي نظام اقتصادياست. براي دست يافتن به اهداف عمده در برنامه سوم
توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كشور كه از طرح ساماندهي اقتصاديالهام
گرفته، توجه ويژه به بخشهاي مولد اقتصادي (بخشهايي كه ضمن ايجاد فرصتهاي
اشتغال جديد به رشد درآمدهاي ارزيكمك ميكند)، ضروري است.
به اعتقاد بسياري
از كارشناسان، ايران كشوري است كه از مواهب سرشار طبيعي و ثروتهاي متنوع
خدادادي بهرهمند است واين امتيازي است كه خيلي از كشورهاي جهان از آن
بيبهرهاند. اما بهرهگيري از اين امتياز، نيازمند دلسوزي مسؤولان، برنامهريزيجامع
و همهسونگر و تلاش جدي براي تحقق اهداف برنامهها است. تنها در اين شرايط
ميتوان از ثروتهاي خدادادي به نفع رفاهبيشتر مردم و استقلال سياسي -
اقتصادي جمهوري اسلامي ايران بهره گرفت. بنابراين ضرورت دارد كه مديران
دلسوز نظام، هموارهتوجهي ويژه به منابع اقتصادي كشور و راههاي بهرهگيري
بهينه از آنها در جهت دستيابي به رشد و توسعة اقتصادي - اجتماعي
پايدارداشته باشند و از تفكر، ابداع، خلاقيت، نبوغ و تخصص مديران و
كارآفرينان براي تحقق آرمانهاي نظام مقدس جمهوري اسلاميايران كمك
بگيرند.
يكي از ثروتهاي
سرشار خدادادي ايران، ذخاير غني سنگهاي تزييني و نما ميباشد كه از تنوع،
كيفيت و مرغوبيت درخورتوجهي برخوردار است. ذخاير سنگهاي تزييني و نماي
ايران، نزديك به 9/1 ميليارد تن تخمين زده ميشود كه از ذخاير غني
وارزشمند اين نوع سنگها در جهان بهحساب ميآيد. بر اساس آمارهاي بينالمللي،
ايران در رديف 10 كشور عمده داراي ذخايرسرشار سنگهاي تزييني و نما ميباشد.
اما در بخش توليد و تجارت جهاني آن، جايگاه قابلقبولي ندارد. ذخاير سنگهايمرمريت،
چيني و گرانيت ايران از ذخاير ارزشمند جهان محسوب ميشود.
در همين حال،
نوع ذخاير سنگهاي تزييني و نماي ايران، از نظر شفافيت، تنوع رنگ، استحكام،
زيبايي و مقاومت در جهانشهره ميباشد و با اين همه، در توليد و تجارت نهتنها
سهم درخور توجهي ندارد، بلكه بسياري از فرصتهاي تجاري و سرمايهگذاريدر
اين بخش به لحاظ ضعف مديريت و برنامهريزي جامع، از دسترس خارج شده است،
بهگونهاي كه در بازار جهاني سنگ، ذخاير وتوليدات سنگ ايران شناخته شده
نيست.
استفاده از سنگهاي
تزييني و نما در معماري ايران، سابقهاي 2500 ساله دارد. بناها و مجسمههاي
سنگي به يادگار مانده ازدوران هخامنشيان در استان فارس (تختجمشيد، نقش
رستم، پاسارگاد و...) نشان از قدمت استفاده از سنگ در كشور، معماريديرينه
با سنگ و خلاقيت هنري ايرانيان در حكاكي روي سنگ دارد و در همين حال
كيفيت و مرغوبيت سنگهاي ايران از لحاظاستحكام، شفافيت رنگ و زيبايي آن
را به نمايش گذارده است. حتي ابنيه تاريخي به يادگار مانده از دوران
ساسانيان، نشان ميدهد كهگرچه در اين دوران حكاكي روي سنگ تا حدودي كمتر
شده، ليكن استفاده از سنگ در بنا رواج داشته است. از اين رو ميتوان گفتكه
ايران از نظر قدمت در برداشتها از ذخاير معدني سنگهاي تزييني و نما و
كاربرد آن در ساختمان و بناهاي تاريخي سابقهايديرينه دارد.
با رواج ساخت و
سازهاي شهري، استفاده از سنگ در روكار، داخل بنا و كاربردهاي صنعتي رواج
يافته، بهطوري كه بازار جهانيسنگ در هفتاد سال اخير هيچ گاه با ركود
مواجه نشده است. با توجه به سابقة تاريخي استفاده از سنگ در ايران و
وجود ذخاير غنيو متنوع سنگهاي تزييني و نما در كشور، نداشتن جايگاه مناسب
در توليد و تجارت جهاني سنگ به مفهوم از دست رفتنفرصتهاي تجاري و سرمايهگذاري
در اين بخش ميباشد و لازم است مسؤولان و برنامهريزان به اين امر بسيار
مهم، توجه خاصداشته باشند.
با سرمايهگذاريهاي
انجام شده در دو برنامة توسعة اقتصادي كشور، خوشبختانه بهرهبرداري به روشهاي
سنتي با ضايعاتفراوان از معادن ارزشمند سنگهاي تزييني و نما، تا حدودي
متوقف شده است. اما در بخش توليد و فرآوري سنگها، هنوزمعضلات بسياري وجود
دارد كه سبب ميشود از اين ثروت ارزشمند، بهرهبرداري بهينه، عقلايي و
اقتصادي صورت نگيرد.
توليد سنگهاي
تزييني و نما از حدود 5/29 ميليون تن در برنامة اول به بيش از 33 ميليون
تن در برنامة سوم رسيد كه از متوسطرشد سالانه 3 درصد برخوردار شد. در حالي
كه در ديگر كشورهاي داراي ذخاير سنگ حتي با ذخايري كمتر از ذخاير ايران،
ميزانتوليد در همين دوره با رونق سرمايهگذاري و بهرهگيري از فناوريهاي
پيشرفته، به سرعت افزايش يافته و رقباي ايران بازارهايجهاني را قبضه
كردهاند. به لحاظ ضعف حضور سنگ ايران در بازارهاي جهاني، بسياري از
كارشناسان توليد سالانه بيش از 7 ميليونتن سنگ در ايران و وجود ذخاير
احتمالي نزديك به 2 ميليارد تن را باور ندارند.
با اين وصف،
سرمايهگذاري براي اكتشاف ذخاير احتمالي، استخراج، توليد و فرآوري سنگ و
نيز حضور مؤثر در بازارهايجهاني براي رونق صادرات سنگ (بهويژه سنگهاي
كارشده داراي ارزش افزوده بيشتر) الزامي است و ميبايست زمينههاي
مساعدبراي جذب سرمايهگذاريهاي داخلي و خارجي جهت استخراج و فرآوري سنگهاي
تزييني و نما از سوي دولت فراهم شود.
با وجود ذخاير
ارزشمند و پراكندگي آنها در اكثر استانهاي كشور، در حال حاضر فقط 532 معدن
سنگ تزييني و نما فعالميباشند كه سالانه بيش از 7 ميليون تن سنگ از آنها
برداشت و توليد ميشود كه كمتر از يك ميليون تن آن به بازارهاي جهاني
عرضهميشود. در همين حال حدود يكچهارم سنگهاي صادراتي ايران را سنگهاي
كارنشده (خام) تشكيل ميدهند كه ارزش افزودهقابلتوجهي ندارند. در دومين
برنامة توسعة اقتصادي كشور، ارزش صادرات سنگ ايران به 168 ميليون دلار
(متوسط سالانه حدود34 ميليون دلار) رسيد و انتظار ميرود اين رقم در برنامة
سوم به 400 ميليون دلار برسد. اين در حالي است كه تجارت جهاني سنگسالانه
بيش از 20 ميليارد دلار ارزش دارد و سهم ايران در اين تجارت حدود 3 درصد است.
اين سهم با توجه به تنوع وفور ذخايرسنگهاي تزييني و نماي كشور، بههيچ
وجه قابل قبول نميباشد. بررسي موانع و مشكلات توليد و فرآوري سنگ، يافتن
راهكارهايرفع اين موانع و برنامهريزي جامع براي رونق توليد و صادرات سنگ
ضرورت دارد و ميتواند ضمن رشد ارزش افزوده توليدناخالص داخلي و ايجاد فرصتهاي
شغلي جديد به افزايش درآمدهاي ناشي از صادرات غيرنفتي كمك بسزايي داشته
باشد.
فرآوري سنگ،
ارزش اقتصادي آن را نزديك به 6 برابر ميكند. از اين رو برنامهريزي و
سرمايهگذاري براي بهرهبرداري بهينه ازمنابع معدني و نيز فرآوري سنگ،
ضرورتي غيرقابل انكار است.
پراكندگي معادن
سنگهاي تزييني و نما سبب شده است كه انتقال اطلاعات، دانش، آگاهيهاي
لازم، فناوري و تجربيات ميانبهرهبرداران از معادن به كندي صورت پذيرد.
در حالي كه با ايجاد يك تشكل صنفي قوي در اين بخش ميتوان در زمينة
انتقالاطلاعات، فناوري، آموزش مديران و نيروي انساني فعال در اين زمينه
و نيز حضور مؤثر در بازارهاي جهاني، گامهاي مهميبرداشت.
از سوي ديگر،
ميزان اطلاعرساني به سرمايهگذاران و بازرگانان بينالمللي درخصوص ذخاير
سنگهاي تزييني و نما و توليد وبرداشت از ذخاير و... بسيار نازل است و همين
امر موجب ميشود كه فرصتهاي جذب سرمايهگذاري در اين معادن و صنايع جنبيسنگ
از دسترس خارج شود.
استفاده از
تجهيزات نوين و فناوري فرآوري سنگ با اصلاح و نوسازي خطوط توليد كنوني و
سرمايهگذاري براي ايجادواحدهاي جديد و مدرن فرآوري سنگ ميتواند به رشد
اشتغال، ارزش افزوده و صادرات سنگ ايران كمك بسزايي داشته باشد.
در حال حاضر،
تأمين و توزيع نيروي انساني متخصص در بخش سنگ با مشكلات متعددي روبهرو
است. به لحاظ بافت سنتيبهرهبرداري و فعاليت در بخش معادن سنگ، هنوز از
فارغالتحصيلان رشته معدن در اين واحدهاي معدني - صنعتي در حد لازماستفاده
نميشود. فعاليت كارگران ساده و مديريت ضعيف بهرهبرداران سبب شده است كه
نهتنها بهرهبرداري اقتصادي از معادن زيرسؤال برود، بلكه ضايعات توليد و
محيط زيست از فعاليت اين بخش نيز در حد قابلتوجهي باشد.
ضرورت دارد كه
براي بهكارگيري نيروي متخصص در بخش معدن، الزامهاي قانوني منظور گردد تا
ضمن رفع معضل بيكاريفارغالتحصيلان جوان اين رشته، بهرهبرداري از اين
ثروت خدادادي عقلايي و اقتصادي باشد و از ضايعات مختلف جلوگيري شود.
از سوي ديگر با
توجه به ذخاير غني سنگهاي تزييني و نماي ايران و رشد روزافزون تقاضاي
بازار جهاني براي سنگ، ضرورتدارد كه در رشتة معدن، گرايش ويژه سنگ ايجاد
شود تا فارغالتحصيلان با مهارت علمي بيشتر وارد بازار كار شوند و به كمكبهرهبرداران
از معادن بيايند.
با جذب سرمايهگذاري
و فناوري و استفاده مناسب از نيروي انساني متخصص و ماهر ميتوان كيفيت سنگهاي
توليدي در كشوررا به استانداردهاي معتبر جهاني رساند و در بخش فرآوري سنگ،
فعاليت مؤثري بهعمل آورد و ارزش افزوده قابلقبولي براي توليداين بخش
فراهم ساخت.
در زمينة صادرات
سنگ نيز ضرورت دارد كه ضمن ارتقاي كيفيت و عرضة محصولات فرآوري شده
مطابق با استانداردهايجهاني، تبليغات و بازاريابي مناسبي صورت پذيرد. در
حال حاضر حضور سنگ ايران در سطح بينالمللي، بهويژه نمايشگاههايتخصصي
معتبر در اروپا و نيز در شرق آسيا، بسيار ضعيف است و همين امر موجب ميشود كه
مشتريان بينالمللي، صنعت سنگايران را به حساب نياورند.
بخش قابلتوجهي
از سنگهاي صادراتي در حال حاضر به صورت خام به بازارهاي اروپايي و شرق
آسيا عرضه ميشود و در اينمناطق فرآوري و پردازش شده و به چندين برابر
قيمت سنگ خام به مشتريان ارايه ميشود. با ايجاد واحدهاي مدرن فرآوري سنگو
توليد محصولات با كيفيت استاندارد، ميتوان اين ارزش افزوده را به اقتصاد
ملي منتقل كرد و براي نيروي كار نيز فرصتهايشغلي پايدار و مناسب فراهم
آورد. با اين وصف، حضور در نمايشگاههاي بينالمللي تخصصي و اراية نمونههاي
فرآوري شده،برنامهريزي دقيق و جامع براي بازاريابي و نفوذ در بازارهاي
هدف، تبليغات مناسب و... از اهميت بسياري برخوردار است.
اراية
اطلاعات دقيق از ذخاير سنگهاي تزييني به سرمايهگذاران بينالمللي بالقوه
ميتواند انگيزة سرمايهگذاري در ذخاير سنگايران را تقويت كند و به رونق
سرمايهگذاري، انتقال فناوري، رشد توليد و صادرات كمك كند. ضعف موجود در
صنايع جانبي سنگكه از فقدان انگيزة سرمايهگذاري بلندمدت در اين بخش در
جوار معادن سبب ميشود، كه فرصتهاي تجاري آينده از دسترسخارج شود و از
اين ثروت ارزشمند خدادادي نتوان به نفع رشد اقتصاد ملي و ايجاد شغل براي
بيكاران به خوبي بهرهبرداري كرد.
انتظار ميرود كه
در بخش سنگهاي تزييني و نما با ايجاد تشكل صنفي قوي و اطلاعرساني جامع و
بههنگام به بازارهاي جهاني،تحولي اساسي در صنعت سنگهاي تزييني بهوجود
آيد و درآمدهاي ناشي از اين بخش فزوني يابد.
والسلام