آمار و اطلاعات مربوط به نيروي انساني، براي نخستين
بار در سال 1318 توسط اداره كل آمار و ثبت احوال در برخي از شهرهايمهمكشورگردآوريشد.
در سال 1335، ضمن اجراي اولينسرشماري عمومي نفوس كه توسط اداره كل آمار
عمومي اجرا شد، اطلاعاتي چند در اين زمينه به دست آمد. سپس با اجرايچندطرحآماري
در زمينه كشاورزي، صنعت و جمعيت، در زمره اطلاعات جمعآوري شده، مطالب
مربوط به نيروي انساني نيز متناسب با موضوع طرح، مورد توجه قرار گرفت. در
سالهاي 1337 و 1341، سازمان برنامه با همكاري اداره كل مطالعات نيروي
انساني و آمار وزارت كار و امور اجتماعي، آمارگيريهايي را در زمينه نيروي
انساني انجام داد و نتايج آن را منتشر كرد. در سالهاي بعد، مركز آمارايران
ضمن اجراي سرشماريهاي عمومي نفوس و مسكن سالهاي 1345، 1355، 1365، 1375 و
آمارگيري جاري جمعيت 1370، آمار و اطلاعات اساسي مربوط به نيروي انساني را
جمعآوري نموده است و علاوه بر آن مركز آمار ايران از سال 1376، طرح نمونهگيري
ويژگيهاي اشتغال و بيكاري را به اجرا
درآورده است.
براي تهيه و
تنظيم آمار واطلاعات اين فصل، از نتايج سرشماري عمومي نفوس و مسكن سال
1375، سرشماريهاي قبلي، طرح آمارگيري جاري جمعيت 1370 و طرح نمونهگيري
ويژگيهاي اشتغال و بيكاري مركز آمار ايران و نيز از گزارشهاي آماري "سازمان امور اداري واستخدامي كشور" سابق و "سازمان
مديريت وبرنامهريزي كشور" استفاده شده است. اطلاعاتي كه دراين فصل
ارائه ميشود شامل انواع جمعيت فعال و غيرفعال از نظر اقتصادي، ويژگيهاي
جمعيت شاغل در بخشهاي مختلف اقتصادي و آمار كاركنان دولت ميباشد.
در مورد آمار ارائه شده توضيح نكات
زير ضروري است:
1 - با توجه به تغييرات ايجاد شده در تقسيمات كشوري ،
همانندسازي اطلاعات استاني در جداول4-3 ، 9-3،12-3 و16 -3 براساس اطلاعات حاصل از
نتايج تفصيلي سرشماري عمومي نفوس
و مسكن
1375 و انجــام محاسبات لازم در مـركـز
آمـار ايران صورت گرفته است .
2- بهعلت
تغييردرطبقهبندي"گروههاي عمده فعاليـت" و گروههاي
عمده
شغلي" در سرشماري 1375، كه مقايسه نتايج حاصل از اين سرشماري را با
سرشماريهاي قبل از آن ناممكن ميسازد،
تنها به درج اطلاعات آخرين سرشماري بسنده شدهاست.
3 - در طرح آمارگيري از ويژگيهاي اشتغال
وبيكاري، جامعه آماري نمونه فقط شامل خانوارهاي معمولي ساكن ميباشد و
خانوارهايدستجمعي ومعمولي غيرساكن را
در بر نمي گيرد.
4 ـ آمار كاركنان در استخدام دولت، معمولاً هر
دو سال يك بار تهيه وارائه ميشود.
5 ـ آمار مربوط به هر وزارتخانه يا موسسه،
شامل آمار تمامي سازمانها و واحدهاي تحت
پوشش آنها نيز ميباشد.
6 ـ آمار كاركنان وزارت اطلاعات، وزارت دفاع
وپشتيباني نيروهاي مسلح و شركتهاي وابسته به آن ونيروهاي نظامي و انتظامي،
به دليل محرمانه بودن و نيز آمار كاركنان شركتهاي تحت پوشش سازمانهاي
دولتي به علت وضعيت خاص استخدامي، در دسترس نمي باشد.
تعاريف و
مفاهيم به كار رفته در اين فصل به شرح زير است:
فعاليت اقتصادي يا كار: عبارت است از هر فعاليت فكري يا بدني كه
قانوناً مجاز باشد و به منظور كسب درآمــد (نقدي، غيرنقدي) صورت گيرد.
جمعيت
فعال از نظراقتصادي: كليه اعضاي 10 ساله وبيشتر خانوارها كه در
هفت روز گذشته قبل از مراجعه مأمور آمارگيري شاغلويا بيكار (جوياي كار)
بودهاند، جمعيت فعال از نظر اقتصادي به شمار ميآيند.
جمعيت
غيرفعال از نظر اقتصادي:
كليه اعضاي10 سالـه و بيشتر خانوارها كه در هفت روز گذشته قبل از مراجعه مأمـور آمارگيري
شاغل و يا بيكار (جويايكار) نبودهاند
به عنوانجمعيت غيرفعال از نظر اقتصادي محسوب ميشوند و در يكـي از گروههاي
محصل،
خانهدار، داراي درآمد بدون كار و ساير قرار ميگيرند.
شاغل: كليه كساني كه در هفت روز گذشته قبل از
مراجعه مأمور آمارگيري به كاري اشتغال داشتهاند و يا شاغل بوده و به عللي
(از قبيل بيماري يا مرخصي و...) كار
نكردهاند، شاغل محسوب ميشوند. براي دقت در كاربرد اين تعريف ،در
سرشماريهاي عمومـي نفوس و مسكن سالهاي 1345 و 1355 افرادي كه در هفته 8
ساعت وبيشتر كار كردهاند شاغل منظور شدهاند ولي در سرشماريهاي عمومي نفوس
و مسكن 1365، 1375، آمارگيري جاري جمعيت 1370 و آمارگيري از ويژگيهاي اشتغال
وبيكاري خانوار سالهاي 1376 لغايت 1381، كساني كه در هفت روز گذشتــه (قبل از
مراجعــه مأمور آمارگيري) حداقل 2 روز كار كردهاند ، شاغل به حساب آمدهاند.
همچنين در سرشماريهاي عمومي نفوس ومسكن 1365، 1375، آمارگيري جاري جمعيت
1370 وآمارگيري از ويژگيهاي اشتغال وبيكاري خانوار سالهاي 1376 لغايت 1381
كساني كه داراي شغلي هستند ولي در هفت روز گذشته به اقتضاي فصل وماهيت
فصلي كار خود، كار نكردهاند (بيكاران فصلــي)، مشـــروط برآنكه در جستجوي
كار ديگري هم نبوده باشند شاغل محسوب شدهاند،به استثناي سرشماريهاي 1345
و 1355 كه در شمــار بيكاران منظور شدهاند. ضمناً قابل ذكر است كه سئوالات
مربوط به شاغلان در ســرشماريهـاي 1335، 1345، 1355، 1375، آمارگيري جاري
جمعيت 1370 و آمارگيري از ويژگيهــاي اشتغال و بيكاري خانوار سالهاي 1376 لغايت 1381،از افراد 10
ساله و بيشتر و در سرشماري1365 ، ازافراد 6 ساله و بيشتر پرسش شدهاست. در
تمامي آمارگيريهاي مذكور ،افرادي كه درهنگام سرشماري به انجام خدمت وظيفه
عمومي مشغول بودهاند در شمار شاغلان به حساب آمدهاند.
بيكار (جوياي كار): كساني كه شاغل محسوب نميشوند و در هفت
روز گذشته قبل از مراجعه مأمور آمارگيري بيكار و در جستجوي كار بودهاند، در
اين گروه قرار ميگيرند. كساني هم كه در هفت روز گذشته قبل از مراجعه
مأمور آمارگيري بهاقتضاي فصل و يا ماهيـت فصلي كار قبلي خود، بيكار بودهاند،
چنانچـه در
جستجـوي
كار ديگري باشند بيكار تلقـي شده و در شمار بيكاران
منظور شدهاند.
محصل: كساني كه شاغل يا بيكــــار ( جوياي كار ) محســوب
نميشوند و
در هفت روزگذشته قبل از مراجعه مأمور آمارگيري در حال تحصيل بودهاند ،محصل
به حساب ميآيند.
خانهدار: در سرشماريهاي 1335، 1345 و 1355، كليه زناني
كه در هفت روز گذشته قبل از مراجعه مأمور آمارگيري شاغل يا بيكار (جوياي
كار) نبوده و به خانهداري (در منزل خود) مشغول بودهاند، خانهدار منظور شدهاند. در سرشماري عمومي
نفوس و مسكن 1365 ، 1375و آمارگيري از
ويژگيهاي اشتغال و بيكاري خانوار سالهاي 1376 لغايت 1381 ، كليه زنان و مرداني
كه در هفت روز گذشته، شاغل، بيكار (جوياي كار) و محصل نبوده و به خانهداريمشغولبودهاند،خانهدار
منظور شدهاند. در آمارگيري جاريجمعيت 1370،
كليه زنان و مرداني كه در هفت
روزگذشته،شاغل،بيكار(جويايكار)،محصلو بازنشسته نبوده و به خانهداري مشغول بودهاند خانهدار
منظور شدهاند.
داراي
درآمد بدون كار: كسانيكه شاغل،بيكار(جوياي كار)، محصل و
خانهدار محسوب نميشوند و درآمدهاي مستمري مانند حقوق بازنشستگي، حقوق
وظيفه، درآمد املاك و مستغلات، سود سهام و ... دارند،
داراي درآمد بدون كار محسوب ميشوند.
ميزان
اشتغال: عبارتاستاز نسبت
تعداد شاغلان 10 ساله و بيشتر به جمعيت فعال 10ساله وبيشتر (شاغل وبيكار)
ضربدر 100 .
ميزان
بيكاري: عبارت است از نسبت
تعداد بيكاران (جوياي كار) 10 ساله وبيشتر به جمعيت فعال 10 ساله وبيشتر
(شاغل وبيكار) ضربدر 100.
گروه عمده
فعاليت: كليه فعاليتهاي اقتصادي موجود در كشور با توجه به طبقهبندي
بينالمللي فعاليتهاي اقتصادي ،در 18 گروه بزرگ طبقهبندي شدهاست. هريك
از اين گروهها كه در فهرست مربوط بايك حرفمشخص شدهاست " گروهعمدهفعاليت
" بهحساب ميآيد.
گروه عمده
شغلي: با بررسي مشاغل موجود دركشور و انطباق آنها با طبقهبندي بينالمللي مشاغل، كليه مشاغل
به 10گروه بزرگ تقسيم شده است. هر يك از اين گروهها كه در فهرسـت مربوط
با يك عدد (كد) يك
رقمي مشخص شده است، " گروه عمده شغلي " ناميده
ميشود.