اطلاعات آماري اين فصل شامل "مشخصات طبيعي و تقسيمات كشوري"،" آب و هوا" و"محيط زيست" ميباشد.

1- مشخصات طبيعي و تقسيمات كشوري

كشور ايران با وسعتي بيش از 6/1 ميليون كيلومتر مربع در نيمه جنوبي منطقه معتدل شمالي بين 25 درجه و 00 دقيقه تا 39 درجه و 47 دقيقه عرض شمالي از خط استوا و 44 درجه و 02 دقيقه تا 63 درجه و 20 دقيقه طول شرقي از نصفالنهـار گرينويچ قراردارد. ميانگين ارتفاع آن بيش از 1200 متر از سطح دريااست. پست ترين نقطه داخلي ايران باارتفاع 56 متر در چاله لوت و بلندترين قله آن دماوند با ارتفاع 5610 متر در ميان رشته كوه البرز قرار دارد. در كنارههاي جنوبي درياي خزر، ارتفاع زمين 28 متر پايينتر از سطح درياي آزاد ميباشد.

كشور ايران از شمال به جمهوري تركمنستان، درياي خزر، جمهوريهاي آذربايجان و ارمنستان، از مشرق به افغانستان و پاكستان، از جنوب به درياي عمان و خليج فارس و از مغرب به عراق و تركيه محدود است.

كشور ايران از نظر تقسيمات كشوري، به چند استان و هر استان به چند شهرستان و هر شهرستان به چند شهر و دهستان تقسيم ميشود.

2- آب و هوا

در ايران سه نوع آب و هوا را ميتوان تشخيص داد:

1ـ آب و هواي بياباني ونيمه بياباني: بخشهاي وسيعي از سرزمينهاي داخلي و كنارههاي جنوبي ايران داراي اين نوع آب و هوا است. از ويژگيهاي اين نوع آب و هوا وجود دوره گرماي خشك

طولاني است كه گاه بيش از 7 ماهاز سال را در بر ميگيرد. ميزان بارش سالانه در اين نواحي، بين 30 تا 250 ميلي متر متغير است.

2ـ آب و هواي كوهستاني: به دو نوع آب و هواي سرد كوهستاني و آب و هواي معتدل كوهستاني تقسيم ميشود.

1ـ2ـ آب و هواي سردكوهستاني: حدود40000 كيلومتر مربع از سرزمين ايران كه در ارتفاعات و قلههاي بلند قرار دارند، از جمله بلنديهاي البرز، زاگرس و نيز قلل رفيع سهند و سبلان در قلمرو

اين آب و هوا قرار ميگيرند. ميزان بارش سالانه در اين نواحي بيش از 500 ميلي متر است.

2ـ2ـ آب و هواي معتدل كوهستاني: حدود 300000 كيلومتر مربع از مساحت ايران داراي آب و هواي معتدل كوهستاني است. ميزان بارش سالانه در اين ناحيه از 250 ميليمتر تا600 ميليمتر متغير است.

3ـ آب و هواي خزري: ناحيه باريك و كم وسعتي است كه ميان درياي خزر و رشته كوهالبرز جاي دارد و ميزان بارش سالانه آن بين 600 تا 2000 ميليمتر متغير است.

اندازهگيري مشخصههاي جوي از سال 1320 آغاز شده است. در حال حاضر، جمعآوري آمارهاي مربوط به هواشناسي از طريق اندازهگيري مشخصههاي جوي (درجه حرارت و...) در ايستگاههاي سينوپتيك مستقر در نقاط مختلف كشور، توسط سازمان هواشناسي انجام ميگيرد كه در اين فصل، آمار مربوط به ايستگاههاي سينوپتيك مستقر در مراكز استانها شامل درجه حرارت، بارندگي، رطوبت نسبي، تعداد روزهاي يخبندان، ساعتهاي آفتابي و سرعت وزش باد ارائه شده است.

شايان ذكراست كه استانهاي تهران و همدان داراي چند ايستگاه سينوپتيك ميباشد واطلاع مندرج براي هـر يك از اين استانها، مربوط به ايستگاه مستقر در فرودگاه استان است. همچنين ايستگاه سينوپتيك ساري از سال 1379 فعاليت خود را آغاز كرده است.

3- محيط زيسـت

در اين بخش، تنها اطلاعات آماري در دسترس مربوط به انواع منابع طبيعي و آثار طبيعي زير پوشش “سازمان حفاظت محيط زيست” ميباشد كه ازسال 1368، در سالنامه آماري كشور درج شده است.

تعاريف ومفاهيم به كار رفته در اين فصل به شرح زير است:

شهرستان: واحدي از تقسيمات كشوري است با محدوده جغرافيايي معين، كه از بههم پيوستن چند بخش همجوار كهاز نظر عوامل طبيعي و اوضاع، اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي، واحد متناسب و همگني را به وجـود آوردهاند، تشكيل شــده است.

بخش: واحدي از تقسيمات كشوري است با محدوده جغرافيايي معين كه و از بههم پيوستن چند دهستان همجوار مشتمل بر چندين مزرعه، مكان، روستا و احياناً شهر كه در آن عوامل طبيعي و اوضاع اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي، واحد همگني را به وجود ميآورد.

شهر: محلي با حدود قانوني استكه در محدوده جغرافياي بخـش واقع شده و از نظر بافت ساختماني، اشتغال و ساير عوامل، داراي سيمايي با ويژگيهاي شهر باشد.

دهستان: كوچكترين واحد تقسيمات كشوري است با محدوده جغرافيايي معين و از بههم پيوستن چند روستا، مكان و مزرعه همجوار تشكيل ميشود كه از لحاظ محيط طبيعي، فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي همگن بوده و امكان خدمات رساني و برنامهريزي در سيستم ، شبكه واحدي را فراهم مينمايد.

ايستگاهـهاي سينوپتيـك (ايستگاههاي هواگزاري همزمان): ايستگاههايي است كه در آن، عوامل مختلف جوي از قبيل درجه حرارت خشـك و تر، مقدار و نوع ابر، مقدار بارندگي، نوع پديده جوي، سمت و سرعت باد، مقدار تبخير، فشار، ساعتهاي آفتابي نحوه تغييرات فشار، ميزان تشعشع خورشيد و... براساس دستورالعملهاي مشخـص و در راس ساعتهاي معين (به طور همزمان در سراسر جهان)، اندازهگيري و پس از ثبت در يك دفتر مخصوص، توسط دستگاههاي مخابراتي از قبيل SSB ، تلفن و تلكـس، به مراكز هواشناسي در سراسر جهان مخابره ميشود.

حداقل مطلق: عبارت است از پايينترين درجه حرارت در يك دوره مشخص از زمان (24 ساعت، يك ماه، يك سال يا چند سال).

حداكثر مطلق: عبارت است از بالاترين درجه حرارت دريك دوره مشخص از زمان (24 ساعت، يك ماه، يك سال يا چند سال.)

رطوبت نسبي: مقدار هواي تر موجود در يك واحد حجم از هواي معمولي است.

حوزه آبريز: به مساحتي از يك منطقه گفته ميشود كه روانــاب

حاصله از بارندگيهايي كه روي آن ميبارد تماماً به طور طبيعي به نقطه واحدي به نام نقطه تمركز هدايت ميشود. اگر نقطه تمركز

در داخل حوزه قرارگرفته باشد، يعني حوزه محيط كاملاً مسدودي را تشكيل دهد، آن را حوزه بسته (مانند حوزه درياچه اروميه) و اگر نقطه تمركز در انتهاي حوزه واقع شدهباشدبه نحويكه رواناب بتواند از حوزه خارج شود، آن را حوزه باز مينامند. هر نقطهاي كه روي يك رودخانه در نظر گرفته شود، براي حوزهاي كه در بالا دست آن نقطه واقع شده است نقطه تمركز به حساب ميآيد.

ضريب جريان سطحي: عبارت است از حجم مقدار آب جريان يافته در ايستگاه هيدرومتري، به حجم بارندگي حوزه آبريز منتهي به ايستگاه هيدرومتري مزبور.

حجم جريان سطحي: بـراي برآورد حجم جريان سطحي هريـك از حـوزههـاي آبريـز اصلي كشـور، جمعـاً 42 رودخانه بـه عنوان شـاخص و معـرف جريان سطحي، انتخاب شدهاند كـه مجمـوع جريـان سطحي سالانه آنها بيش از 60 درصد جمع كل آبهاي سطحي كشور را شامل ميشود. با استفاده ازاين حجم و اعمال ضريب مربوط، حجم جريان محاسبه ميگردد.

پارك ملي: به محدودهاي از منابع طبيعي كشور اعم از جنگل، مرتع، بيشههاي طبيعي، اراضي جنگلي، دشت و كوهستان اطلاق ميشود كه نمايانگر نمونههاي برجستهاي از مظاهر طبيعي ايران باشدوبهمنظورحفظ دائمي وضعزندگي وطبيعتآن و همچنين ايجادمحيط مناسب براي تكثير و پرورش جانوران وحشي و رشد رستنيها، در شرايط كاملاً طبيعي تحت محافظت قرار ميگيرد.

پناهگاه حيات وحش: به محدودهاي از منابع طبيعي كشور، اعم از جنگل، مرتع، دشت و كوهستان اطلاق ميشود كه داراي زيستگاههاي طبيعي نمونه و شرايط اقليمي خاص براي جانوران وحشي است و به منظور احياي اين زيستگاهها تحت حفاظت قرار ميگيرد.

منطقه حفاظت شده: به محدودهاي از منابع طبيعي كشور، اعم از جنگل، مرتع، دشت و كوهستان اطلاق ميشود كه از لحاظ ضرورت حفظ و تكثير نسل جانوران وحشي و يا حفظ و احياي رستنيها، از نظر وضع طبيعي داراي اهميت خاص است و تحت حفاظت قرار ميگيرد.

آثار طبيعي ملي: عبارت است از پديدههاي نمونه و نادر گياهي يا حيواني، اشكال يا مناظر كمنظير، كيفيات ويژه طبيعي زمين يا درختان كهنسال كه با منظور داشتن محدوده متناسبي، تحت حفاظت قرار ميگيرند.